Author: Институт перевода Библии
Date: 2022-08-27T15:55:58.163954+00:00

Таврат: Левили

Таврат: Левили

1. Баш Сёз

1. Левили

1. Сёзлюк (Таврат)

2. Тайпа-тухум

3. Карталар (Таврат)

Баш Сёз

Тавратгъа гиришив

Гьюрметли охувчу!

Таврат – Сыйлы Язывланы биринчи гесеги. О беш китапдан амалгъа гелген: Яратылыв, Чыгъыш, Левили, Санавлар ва Къанунну Такрары. Таврат деген англав адатлы гьалда «къанун» деп таржума этиле. Тек бу атлыкъ ягьуди тилден «насигьат этмек», «уьйретмек» деген маъналары булангъы ишликлерден амалгъа гелген, шо саялы бу сёзню бирдагъы маънасы «насигьат этив, уьйретив» бола.

Тавратны ичинде ону авторлугъун токъташдырар йимик тувра гёрсетивлер ёкъ. Тек ягьудилер де, Исаны якъчылары да, бусурманлар да Таврат Муса пайхаммаргъа тюшюрюлген деп бир тавушдан токъташдыра. Тавратдагъы бары да калималаны, шоланы ким язгъан буса да, иман салгъанлар учун Оьзю Аллагь айтгъан.

Таврат Эсги Разилешивню оьзеги болуп токътай. Эсги Разилешивню бары да китапларында дегенлей Тавратгъа асасланывлар бар. Забурда Таврат макъталып йырлана. Тарихи китапларда Исрайылны муъмин башчылары Тавратгъа гёре юрюме къасткъыла болгъан ва олар бютюн халкъны да шо ёлда юрюме чакъыра болгъан деп эсгериле. Пайхаммарланы китаплары Тавратгъа тынглама чакъыра.

Таврат Сыйлы Язывлагъа хас болгъан дюнья къаравну кюрчюсюдюр. Бу китап инсан оьзюню Аллагь булангъы аралыкъларын къурма тюшеген аслу ёлланы суратлап бере. Инсан янгыз Аллагьны буйрукъларын кюте ва шолагъа таби бола туруп яшама герек – муна бютюн Тавратдан къызыл сызакъ болуп оьтеген аслу ой.

Таврат инг башлап не болгъаны гьакъында хабарлай ва гележекде не болажакъны сырыны пердесин ачып бере (Яратылыв 49:1).

Аллагь бир башлап Ибрагьимге, сонг буса Исрайылны халкъына кёп керенлер булай ваъда этген: «Мен сизин Аллагьыгъыз болажакъман, сиз буса Мени халкъым болажакъсыз» (Яратылыв 17:7-8; Чыгъыш 6:7; Левилилер 26:12; Къанунну Такрары 29:13). Тавратны савлай ичделиги шо ваъданы айланасында къурулгъан. «Разилешивню шо къануну» Аллагь бары да инсанланы оьзюне багъып бакъдырагъан тарихи барышны аслу мурадын гёрсете. Аллагь шо мурат булан Исрайылны халкъын Мисриден чыгъаргъан ва Синай тавну къырыйында олар булан Разилешив бегетген (Чыгъыш 19:5-6).

Исрайыллылар Синай тавну къырыйында Аллагьны танглагъан халкъы бола. Шо аралыкълар сыйлы Разилешив булан бегетиле. Тавратны яртысындан кёп яны шону суратлавгъа багъышлангъан. Китапда Аллагьны халкъы болмакъ учун исрайыллылар кютме борчлу буйрукълар ва яшавлукъ къайдалар берилген. Тавратда Исрайылны халкъыны гьакъындагъы хабар Муапны топурагъында Муса оьлген мюгьлетде тамамлана (Къанунну Такрары 34:5). Сонг шо хабар Нунну уланы Ясуаны, Башчыланы ва Эсги Разилешивню оьзге тарихи китапларында узатыла.

Тавратны беш де китабы аламланы яратгъан Аллагь оьзтерече халкъны амалгъа гелтирегени гьакъында хабарлай. Шо халкъдан таба дюньядагъы бары да инсанланы шабагьатламакъ учун, Аллагь оланы Оьзюне къуллукъ этме чакъыра.

Къумукъ тилге Библияны дагъы да шулай китаплары таржума этилген: Яратылыв, Айтывлар, Забур, Аюб, Пачаланы китаплары, Янгы Разилешив.

Биз бу китапны гьазирлевде ортакъчылыкъ этгенлени барысына да – таржумачыгъа, редакторлагъа, суратчылагъа – гьакъ юрекден разилигибизни билдиребиз.

Библияны таржумасыны институту

Левили

Левили

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

Бу китапда аслу гьалда Левини къавумундан чыкъгъан Аллагьны къуллукъчуларыны кёп санавдагъы борчлары бериле. Китапны аты да олар булан байлавлу.

Мунда суратлангъан агьвалатлар Чыгъышдагъы хабарны узата. Чыгъышда буса Аллагь Синай тавда Мусадан таба халкъгъа Оьзюню буйрукъларын етишдирген эди. Китапны башында (1–10-нчу башларда) Аллагьны къуллукъчулары Огъар этме герек къурбанлагъа байлавлу гёрсетивлер бериле. Шо гёрсетивлени башгъа-башгъа маъналары болма бола: айры-айры адамлар ва савлай халкъ шюкюрлюкню белгиси гьисапда Аллагьдан алгъан затланы бир пайын Огъар Оьзюне бере, Ону булан къатнай неде этген гюнагьлары саялы Ону алдында товбагъа тюше.

Сонг (11–16-нчы башларда) тазаны насдан нечик айырма тюшегенлик булан байлавлу къайдалар бериле. Аллагьны халкъы оьзюню тазалыгъын сакълап билме герек. Шо буса гьар гюнлюк яшав-туруш къайдаларда, айрокъда рызкъыны танглавда ачыкъгъа чыгъа.

Китапны сонггъу гесегинде (17–27-нчи башларда) энчили, уьягьлю, жамият ва загьмат булан байлавлу кёп санавдагъы къайдалар бериле. Шо къанунланы кёбюсю бырынгъы гюнтувуш халкъланы къанунларына ошашлы геле. Тек шолар инсанны Къудратланы Еси, Яратгъаныбыз Аллагьны кёп янлы гьакимлигини тюбюнде гёнгюллю кюйде яшама сюегенлигине кюрчюлене. Аллагьны халкъыны арасында болма тарыкъ «ювугъунгну оьзюнгню сюегенде йимик сюй» (19:18) деген аслу талап тап шу китапда арагъа чыгъа.

1

Бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкълар

1^1Раббибиз, Мусаны чакъырып, Ёлугъувну чатырындан таба ону булан сёйлей. Ол булай айта:

2– Исрайыллылагъа да багъып: «Эгер арагъыздан биригиз Раббигизге гьайванны къурбан эте буса, шо гьайван уллу мююзлю неде гиччи мююзлю тайпадан болсун, – деп айт+.

3Эгер бютюнлей яллатылагъан къурбанлыкъ уллу мююзлю гьайван тайпадан буса, къурбан этеген адам тетиги ёкъ бугъаны къурбан этсин. Къурбанны Раббигиз къабул этсин учун, ол бугъаны Ёлугъувну чатырына гиреген ерге салсын. 4Къурбан этеген адам къолларын бютюнлей яллатылагъан бугъаны башына салсын. Шо заман къурбанлыкъ ону атындан къабул этилежек ва ону гюнагьлары гечилежек. 5Ол Раббигизни алдында яш бугъаны сойсун. Гьарунну дин къуллукъчулары болгъан уланлары буса, къанны гелтирип, Ёлугъувну чатырына гиреген ерде ерлешген къурбан этеген ерни айланасы булан себелесин. 6Къурбан этеген адам бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны терисин сыдырып алсын ва чархны гесеклеге пайласын. 7Дин къуллукъчу Гьарунну уланлары къурбан этеген ерде от якъсын ва отгъа агъачлар ташласын. 8Сонг Гьарунну дин къуллукъчулары болгъан уланлары чархны гесеклерин башы ва майы да булан бирче къурбан этеген ерде яллайгъан агъачланы уьстюне салсын. 9Сонг къурбан этеген адам бугъаны ич-бавурун ва какичлерин жувсун, дин къуллукъчу буса шоланы къурбан этеген ерге салып яллатсын. Шо бютюнлей яллатып этилеген бугъа, савгъат, Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюв болажакъ+.

10Эгер бютюнлей яллатылагъан къурбанлыкъ гиччи мююзлю гьайван тайпадан, демек къойлардан неде эчкилерден буса, къурбан этеген адам тетиги ёкъ эркек гьайванны къурбан этсин. 11Ол къурбанлыкъны къурбан этеген ерни темиркъазыкъ ягъында Раббигизни алдында сойсун. Гьарунну дин къуллукъчулары болгъан уланлары буса эркек къурбанлыкъны къанын къурбан этеген ерни айланасы булан себелесин. 12Къурбан этеген адам чархны гесеклеге пайласын, дин къуллукъчу буса башы ва майы да булан бирче шоланы къурбан этеген ерде яллайгъан агъачланы уьстюне салсын. 13Сонг оьзюнден къурбан этилеген адам бугъаны ич-бавурун ва какичлерин жувсун, дин къуллукъчу буса шоланы къурбан этеген ерге салып яллатсын. Шо бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ, савгъат, Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюв болажакъ+.

14Эгер Раббигиз учун этилеген къурбанлыкъ къушлардан бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ буса, къурбан этеген адам къыр гёгюрчюнню неде яш уьй гёгюрчюнню къурбан этсин+. 15Дин къуллукъчу къушну къурбан этеген ерге гелтирсин, башын юлкъуп, ону къурбан этеген ерге салып яллатсын, къанын къурбан этеген ерге бакъдырып сюзюп акъдырсын. 16Ол, къушну хырданын чыгъарып, къувларын юлкъуп алсын ва шоланы къурбан этеген ерни гюнтувуш ягъына, кюл бар ерге ташласын. 17Къушну къанатларындан да тутуп, дин къуллукъчу ону чархын ачсын, тек толу кюйде тюгюл, сонг буса къурбан этеген ерде яллайгъан агъачланы уьстюне салып яллатсын. Шо бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ, савгъат, Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюв болажакъ»+.

2

Экмек къурбанлыкъ

2^1«Эгер бирев Раббигизге экмекни къурбан эте буса, шо тизив будай ундан биширилме герек. Къурбан этеген адам унгъа май тёксюн, уьстюнден арив ийисли сыламаны салсын+
2ва Гьарунну дин къуллукъчу болгъан уланларына гелтирсин. Дин къуллукъчу, бир увуч тизив унну ва бары да арив ийисли сылама да булан майны алып, шоланы къурбан этеген ерде, белги гьисапдагъы пай йимик[*] – Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюв савгъатны йимик яллатсын+. 3Экмек къурбанлыкъдан къалгъаны Гьарунгъа ва ону уланларына тие; шо – Раббигизге этилген савгъатланы зор уллу сыйлысыдыр.+

4Эгер сен кёрюкде биширилген экмекни къурбан эте бусанг, шо тизив будай ундан этилме герек: майгъа басылгъан маясыз экмеклер неде май сюртюлген маясыз чапелеклер+. 5Эгер сени экмек къурбанлыгъынг тавада биширилген буса, шо майгъа басылгъан тизив будай ундан ва маясыз этилме герек+. 6Экмекни сындырып, шогъар май тёк; шо экмек къурбанлыкъдыр. 7Эгер сени экмек къурбанлыгъынг ялгъавда биширилген буса, шо майгъа басылгъан тизив ундан этилме герек. 8Айтылгъан кюйде, Раббигизге этилген экмек къурбанлыкъны, гелтирип, дин къуллукъчугъа бер, ол буса шону къурбан этеген ерге элтер. 9Ол, экмек къурбанлыкъдан бир пайны, белги гьисапдагъы пай этип алып, шону къурбан этеген ерде яллатар. Шо – Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрювлю савгъатдыр+. 10Экмек къурбанлыкъдан къалгъаны Гьарунгъа ва ону уланларына тие; шо – Раббигизге этилген савгъатланы инг сыйлы пайыдыр.

11Раббигизге сен этеген гьар къайсы экмек къурбанлыкъ да маясыз болма тарыкъ, неге тюгюл не маяны, не балны Раббигизге савгъат гьисапда яллатма ярамай+. 12Сен шоланы Раббигизге биринчи емишлени къурбанлыкълары гьисапда этме боласан, тек шоланы къурбан этеген ерге ийис тюшюрюв гьисапда этме ярамай+. 13Экмек къурбанларынга туз къош. Экмек къурбанлыкъланы тузсуз къойма. Туз сени Аллагь булангъы разилешивюнгню белгисидир. Сен гьар къачан къурбан этегенде де, туз къош+.

14Эгер Раббигизге экмек къурбанлыкъны башлапгъы будайдан эте бусанг, бишип битмеген будайбашлардан силкип алынгъан, отгъа салынып къурутулгъан янгы будайдан эт+. 15Будайгъа май тёк ва уьстюнден арив ийисли сыламаны сал. Шо экмек къурбанлыкъ болур. 16Дин къуллукъчу басылгъан будайны ва бары арив ийисли сылама булан майны белги гьисапдагъы пайын яллатар. Шо Раббигиз учун этилеген савгъатдыр»+.

3

Ярашывлукъну къурбанлыгъы

3^1«Бирев ярашывлукъ учун уллу мююзлю гьайванлардан – башгъа тюгюл, эркеги болсун неде тишиси болсун – къурбан эте буса, ол Раббигизни алдына тетиги ёкъ гьайванны салсын+. 2Ол гьайванны башына къолларын салсын ва ону Ёлугъувну чатырына гиреген ерде сойсун. Сонг Гьарунну дин къуллукъчулары болгъан уланлары къурбан этеген ерни айланасы булан къанны себелесин. 3Къурбан этеген адам ярашывлукъну къурбанлыгъындан Раббигизге савгъат гьисапда бары да ичмайны, 4май битген эки де бюйрекни, бутланы семиз ериндеги майны ва бавурну майын къурбан этсин; ол шоланы барын да бюйреклер булан бирче чыгъарып алсын. 5Гьарунну уланлары, шоланы къурбан этеген ерде яллайгъан агъачланы уьстюне салып, бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ булан бирче яллатсын. Шо савгъат, Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюв болажакъ+.

6Эгер бирев ярашывлукъ учун гиччи мююзлю гьайванлардан къурбан эте буса, тетиги ёкъ эркегин неде тишисин къурбан этсин. 7Эгер ол токълуну къурбан эте буса, ону Раббигизни алдына салсын. 8Гьайванны башына къолун салсын, ону Ёлугъувну чатырыны алдында сойсун, Гьарунну уланлары буса къурбан этеген ерни айланасы булан къанны себелесин. 9Ол ярашывлукъну къурбанлыгъындан Раббигизге савгъат гьисапда ону майын къурбан этсин: аркъасюекни тюп ягъындан гесилип алынгъан савлай къуйрукъну, бары ичмайны неде ич-бавургъа битген бары майны, 10майы да булангъы эки де бюйрекни, бутланы семиз ерине битген майны ва бавурну майын; ол шоланы барын да бюйреклер булан бирче чыгъарып алсын. 11Дин къуллукъчу шоланы къурбан этеген ерде рызкъы – Раббигиз учун этилеген савгъат гьисапда яллатсын+.

12Эгер къурбан этеген адам эчкини къурбан эте буса, ону Раббигизни алдына салсын. 13Ол къолун къурбанлыкъны башына салсын, ону Ёлугъувну чатырыны алдында сойсун, Гьарунну уланлары буса къурбан этеген ерни айланасы булан къанны себелесин. 14Ол оьзюню къурбанлыгъындан Раббигизге савгъат гьисапда бары да ичмайны неде ич-бавургъа битген бары майны, 15майы да булангъы эки де бюйрекни, бутлагъа битген майны ва бавурну майын къурбан этсин; ол шоланы барын да бюйреклер булан бирче чыгъарып алсын. 16Дин къуллукъчу шоланы къурбан этеген ерде рызкъы – савгъат, ийис тюшюрюв гьисапда яллатсын. Бары да май Раббигизникидир+.

17Шу – гележекдеги наслулар учун даимги токъташдырывдур. Сиз къайда турсагъыз да, не майны, не къанны ашгъа къолламагъыз»+.

4

Билмей этилген гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ

4^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

2– Исрайыллылагъа булай айт: «Эгер бирев, билмей туруп Раббигизни къайсы буса да бир буйругъу булан гери урулгъан ишни этип, гюнагь этсе,+
3эгер баш дин къуллукъчу, оьзю гюнагь этип, бютюн халкъны гюнагьлы этсе, гюнагь этген адам гюнагь саялы Раббигизге тетиги ёкъ яш бугъаны къурбанлыкъгъа сойсун. 4Ол, бугъаны Ёлугъувну чатырына гиреген ерге гелтирип, Раббигизни алдына салсын, ону башына къолун салсын ва ону Раббигизни алдында сойсун. 5Баш дин къуллукъчу, бугъаны къанын алып, Ёлугъувну чатырына гирсин. 6Ол бармагъын къангъа чомсун ва Раббигизни алдында, сыйлы ерни пердесини алдында бармагъын етти керен силксин. 7Дин къуллукъчу Ёлугъувну чатырында Раббигизни алдында яллатып арив ийис тюшюрмек учун, къурбан этеген ерни мююзлерине къан сюртсюн. Бугъаны къалгъан къанын Ёлугъувну чатырына гиреген ердеги бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёксюн+. 8Ол гюнагь саялы къурбанлыкъгъа союлагъан яш бугъаны ичинден ич-бавуруна къаплангъан бары майны чыгъарып алсын. 9-10Майы да булан эки де бюйрегин де, бутлагъа битген майны да ва бавурдагъы ичмайны да чыгъарып алсын. Ярашывлукъ саялы къурбанлыкъгъа союлагъан бугъаны ичиндеги майны нечик тайдыра буса, ол шоланы барын да бюйреклер булан чыгъарып алсын. Дин къуллукъчу шоланы бютюнлей яллатып къурбан этмек учун къурбан этеген ерде яллатсын. 11Тек ол бугъаны гёнюн, этин ва шолай да баш-какичин, ичек-къарынларын ва ичеклердеги насын –+
12бугъадан къалгъан бары да затны – къонушдан тышгъа, таза, кюлню тёгеген ерге чыгъарсын ва шонда яллатсын.

13Эгер бютюн исрайыллы халкъ билмей туруп Раббигизни къайсы буса да бир буйругъу булан гери урулгъан ишни этип гюнагь этсе, гьатта шо гьакъда оьзлер исрайыллылар билмей буса да, олар айыплы болажакъ+. 14Олар этген гюнагь иш ачыкъ болгъанда, адамлар, къурбанлыкъгъа соймакъ учун яш бугъаны гелтирип, ону Ёлугъувну чатырыны алдына салма тарыкъ. 15Халкъны тамазалары бугъаны башына къолларын салсын ва ону Раббигизни алдында сойсун. 16Баш дин къуллукъчу бугъаны къанын Ёлугъувну чатырына алып гирсин. 17Ол бармагъын къангъа чомсун ва Раббигизни алдында, пердени алдында бармагъы булан етти керен силксин+. 18Дин къуллукъчу Ёлугъувну чатырында Раббигизни алдында къурбан салагъан ерни мююзлерине къан сюртсюн. Бугъаны къалгъан къанын Ёлугъувну чатырына гиреген ердеги бютюнлей яллатып къурбан этмек учун къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёксюн. 19Ол, бугъаны ичинден бары майны чыгъарып алып, къурбан этеген ерге салып яллатсын 20ва шо бугъагъа гюнагь учун къурбанлыкъгъа союлгъан бугъагъа этгенни этсин. Шолай этип, дин къуллукъчу оланы гюнагьларындан чаяжакъ ва оланы гюнагьлары гечилежек. 21Сонг ол яш бугъаны къонушдан тышгъа чыгъарсын ва, биринчи бугъаны йимик, ону да яллатсын. Шо – халкъны гюнагьы учун къурбанлыкъдыр.

22Эгер халкъны башчысы, билмей туруп Раббигизни къайсы буса да бир буйругъу булан гери урулгъан ишни этип, гюнагь этсе, ол айыплы болажакъ. 23Башчыгъа оьзю этген гюнагь ачыкъ болгъанда, ол тетиги ёкъ эчкини къурбанлыкъгъа сойма тарыкъ. 24Ол эчкини башына къолун салсын ва ону Раббигизни алдында бютюнлей яллатып этеген къурбанлыкъланы соягъан ерде сойсун. Шо – гюнагь учун этилеген къурбанлыкъдыр. 25Дин къуллукъчу Ёлугъувну чатырында Раббигизни алдында бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни мююзлерине къан сюртсюн, къалгъан къанны буса къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёксюн. 26Ол къурбан этеген ерде, ярашывлукъну къурбанлыгъыны майы йимик, бары да майны яллатсын. Шолай этип, дин къуллукъчу башчыны гюнагьындан чаяжакъ ва ол гечилежек.

27Эгер халкъны арасындан бирев, билмей туруп Раббигизни къайсы буса да бир буйругъу булан гери урулгъан ишни этип, гюнагь къазанса, ол айыплы болажакъ+. 28Этген гюнагьы оьзюне ачыкъ болгъанда, ол тетиги ёкъ эчкини къурбанлыкъгъа сойма тарыкъ. 29Ол эчкини башына къолун салсын ва ону бютюнлей яллатып этеген къурбанлыкъланы соягъан ерде сойсун. 30Дин къуллукъчу бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни мююзлерине къан сюртсюн, къалгъан къанны буса къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёксюн. 31Ол ярашывлукъну къурбанлыгъындан майны нечик тайдыргъан буса, тап шо кюйде бары да майны чыгъарып алсын ва шону Раббигиз ушатар йимик ийис тюшюрмек учун, къурбан этеген ерге салып яллатсын. Шолай этип, дин къуллукъчу халкъны арасындан чыкъгъан кимни де гюнагьындан чаяжакъ ва ол гечилежек+.

32Эгер ол гюнагьы саялы токълуну къурбанлыкъгъа соя буса, тетиги ёкъ тишисин сойсун. 33Ол токълуну башына къолун салсын ва ону бютюнлей яллатып этеген къурбанлыкъланы соягъан ерде къурбан этсин. 34Дин къуллукъчу бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни мююзлерине къан сюртсюн, къалгъан къанны буса къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёксюн. 35Ол ярашывлукъну къурбанлыгъы учун союлгъан токълудан майны нечик тайдыра буса, тап шо кюйде бары да майны чыгъарып алсын ва шону Раббигиз учун этилеген савгъатлар булан бирче къурбан этеген ерге салып яллатсын. Шолай этип, дин къуллукъчу ону гюнагьындан чаяжакъ ва ол гечилежек.

5

5^1Эгер бирев оьзю гёрген неде билеген ишине байлавлу болуп шагьатлыкъгъа ант этме гелтирилгенде, бир сёз де айтмайлы, гюнагь этсе, ол такъсырланма тарыкъ.

2Неде бирев нас затгъа – нас къыр жанланы, неде нас гьайван-малны, неде сюйкелип юрюйген нас жанланы сюегине – тийсе, гьатта оьзю шону эслемей этсе де, ол нас ва айыплы болуп чыгъажакъ+.

3Неде ол адамны насына – ону мурдарлайгъан гьар къайсы насына да – тийсе, гьатта оьзю шону эслемей этсе де, шону англагъан сонг, ол айыплы болуп чыгъажакъ+.

4Неде бирев бир яхшылыкъ неде яманлыкъ этемен деп алгъасап ант этсе, шо гьакъда да янгыз артын ойлашмай ант этген буса (башгъа тюгюл, шону билип этсин неде билмей этсин), шону англагъан сонг, ол айыплы болуп чыгъажакъ+.

5Эгер ким буса да бирев шолай ишлерде айыплы болуп чыкъса, этген гюнагь ишине ачыкъ кюйде мюкюрлюк этсин 6ва оьзюню гюнагьын чаймакъ учун, Раббигизге къурбанлыкъ гьисапда сиривюнден къойну неде эчкини сойсун. Шо заман дин къуллукъчу ону гюнагьларындан чаяжакъ.

7Эгер ону къой сойма гючю чатмай буса, Раббигизге эки къыр гёгюрчюнню неде эки уьй гёгюрчюнню къурбан этсин: бирин тазалайгъан къурбанлыкъ гьисапда, бирисин буса бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ гьисапда+. 8Ол шоланы дин къуллукъчугъа берсин. Дин къуллукъчу башлап гюнагьын чаймакъ учун къурбан этсин. Ол гёгюрчюнню башын уьзсюн, тек ахыргъа ерли тюгюл 9ва гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъны къанын къурбан этеген ерни бет ягъына себелесин. Къалгъан къанны къурбан этеген ерни тюбюне багъып сюзюп тёксюн. Шо – гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъдыр. 10Сонг дин къуллукъчу бириси гёгюрчюнню, адатгъа гёре, бютюнлей яллатып къурбан этсин, шо адамны этген гюнагьларындан чайсын ва ол гечилежек.

11Эгер ону эки къыр гёгюрчюнню неде эки яш уьй гёгюрчюнню къурбан этме гючю чатмай буса, ол этген иши саялы тизив будай ундан епаны ондан бир пайын гюнагь саялы къурбан этсин. Ол унгъа май тёкмесин ва уьстюне арив ийисли сыламаны салмасын, неге тюгюл шо – гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъдыр+. 12Ол шону дин къуллукъчугъа гелтирип берсин. Ол шондан бир увучну белги гьисапдагъы пай этип алсын ва къурбан этеген ерде Раббигизге этилеген савгъатлар булан бирче яллатсын. Шо – гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъдыр. 13Шолай этип, дин къуллукъчу шо адамны этген гьар къайсы гюнагьындан да чаяжакъ ва ол гечилежек. Экмек къурбанлыкъ йимик, бу къурбанлыкъдан къалгъаны да дин къуллукъчунукидир»+.

Биремен къурбанлыкъ

14Раббибиз Мусагъа булай айта:

15– Эгер бирев, билмей туруп Раббигизни къайсы буса да бир сыйлы буйругъуна къаршы иш этип, гюнагь этсе, ол тёлев гьисапда сиривюнден Раббигизге тетиги ёкъ иркни сойсун. Шо иркни сыйлы ерде токъташдырылгъан оьлчевге гёре гюмюш булан оьз багьасы болма тюше. Шо – биремен къурбанлыкъдыр.+
16Ол сыйлы затгъа къаршы этген гюнагьы саялы тёлев этсин, уьстюне шону багьасыны бешден бир пайын къошуп, дин къуллукъчугъа берсин. Ол биремен къурбанлыкъ учун союлагъан иркден таба шо адамны гюнагьындан чаяжакъ ва ондан гечилежек+.

17Эгер бирев, билмей туруп Раббигизни къайсы буса да бир буйругъу булан гери урулгъан ишни этип, гюнагь этсе, гьатта шо гьакъда ол оьзю билмей буса да, ол айыплы болуп чыгъажакъ ва такъсырланма тарыкъ болажакъ. 18Ол дин къуллукъчугъа биремен къурбанлыкъ учун сиривюнден тийишли багьасы булангъы ва тетиги ёкъ иркни гелтирсин. Шо заман дин къуллукъчу шо адамны оьзю билмей туруп этген иши саялы гюнагьындан чаяжакъ ва ондан гечилежек. 19Шо – биремен къурбанлыкъдыр, неге тюгюл шо адам Раббигизни алдында айыплы болуп чыкъгъан.

6

6^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

2– Эгер ким буса да бирев, башгъа адамны оьзюне инанылгъан, аманат этилген затына хыянат болса, ялгъан айтып гюнагь иш этсе неде Раббисине бакъгъан якъдагъы аминлигин бузса, неде урласа+
3ва шолай да ол, биревню тас болгъан малын табып, шо гьакъда айтмаса, эгер ол бир затгъа байлавлу ялгъан ант этсе неде инсанлар этеген нечик буса да бир гюнагь иш этсе, 4-5эгер ол гюнагь иш этип айыплы болса, ол урлагъан неде чыгъарып алгъан, оьзюне аманат этилген, бирев тас этип тапгъан затны къайтарма тарыкъ. Ол бары затны толу кюйде къайтарма, шону уьстюне къайтгъан затны багьасыны бешден бир пайын къошуп, оьзю биремен къурбанлыкъны этеген гюн есине берме герек+. 6Тёлев гьисапда буса ол дин къуллукъчугъа Раббигизге этилеген биремен къурбанлыкъны гелтирме герек: сиривюндеги тийишли багьасы булангъы ва тетиги ёкъ иркни. 7Шо заман дин къуллукъчу Раббигизни алдында ону гюнагьларындан чаяжакъ ва ону этген, айыплы болгъан бары да ишлери гечилежек.

Бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар

8Раббибиз Мусагъа булай айта:

9– Гьарунгъа ва ону уланларына булай буюр: «Муна бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар: яллатып этилген къурбанлыкъ оьзю къурбан этеген ерде сав гече эртен болгъанча къалсын ва къурбан этеген ерни оту сёнмей сакъласын+. 10Дин къуллукъчу кетен опурагъын ва кетен ич гийимин гийсин, къурбан этеген ерни оту ютгъан бютюнлей яллатып этилген къурбанлыкъны кюлюн сибирип тайдырсын ва къурбан этеген ерни къырыйына тёксюн+. 11Сонг ол шо гийимин чечсин, башгъасын гийсин ва кюлню къонушдан тышдагъы таза ерге чыгъарсын+. 12Къурбан этеген ерни отун сёнме къоймай сакълама тарыкъ, шо сёнме ярамай. Дин къуллукъчу гьар гюн эртен агъачлар салсын, отгъа бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны салсын ва ярашывлукъну къурбанлыгъыны майын яллатсын. 13Къурбан этеген ерни отун даим сёнме къоймай сакълама тарыкъ, шо сёнме ярамай».

Экмек къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар

14«Муна экмек къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар: Гьарунну уланлары шону Раббигизни алдына, къурбан этеген ерге гелтирсин+. 15Дин къуллукъчу, экмек къурбанлыкъ этилеген тизив будай ундан бир увучну ва бары арив ийисли сылама булан майны да алып, къурбан этеген ерде Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюп, белги гьисапдагъы пайны яллатсын. 16Гьарун ва ону уланлары къурбанлыкъдан къалгъанын ашасын. Шону сыйлы ерде, Ёлугъувну чатырыны абзарында мая къошулмагъан экмекни ашасын. 17Къурбанлыкъ мая къошулмагъан хамурдан биширилсин. Мен шону олагъа Магъа этилеген савгъатланы оьзлени пайы гьисапда беремен. Гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ ва биремен къурбанлыкъ йимик, шо – зор уллу сыйлы затдыр+. 18Гьарунну гьар къайсы эркек наслусуна шону ашама ярай. Шо – оланы гележекдеги наслуларында Раббигизге этилеген савгъатлардан даимги пайыдыр. Шогъар тийген бары да зат сыйлы болажакъ»+.

19Дагъы да Раббибиз Мусагъа булай айта:

20– Муна Гьарун ва ону уланлары оьзлени башына май сюртюлеген гюн Раббигизге этме герек къурбанлыкъ: даимги экмек къурбанлыкъ гьисапда тизив будай ундан епаны ондан бир пайы – бир яртысын эртен, экинчи яртысын буса ахшам. 21Шону май булан тавада бишир, шогъар къызгъанмай май сюрт ва гесеклер этип сындыр. Шо – Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрювдюр.+
22Башына май сюртюлген дин къуллукъчу гьисапда Гьарунну орнун тутажакъ уланы къурбанлыкъны онгаражакъ. Шо – Раббигизни даимги пайыдыр, шону савлай яллатма тюше+. 23Дин къуллукъчуну гьар къайсы экмек къурбанлыгъын да савлай яллатма тюше. Шону ашама ярамай.

Тазалайгъан къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар

24Раббибиз Мусагъа булай айта:

25– Гьарунгъа ва ону уланларына булай айт: «Муна гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар: шону Раббигизни алдында бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны соягъан ерде сойма тюше. Шо – зор уллу сыйлы затдыр+. 26Шо къурбанлыкъны соягъан дин къуллукъчу шону сыйлы ерде, Ёлугъувну чатырында ашажакъ. 27Къурбанлыкъны этине тийген бары да зат сыйлы болажакъ. Эгер опурагъынга къан чачыраса, шону сыйлы ерде жув. 28Эт асылгъан сыныкъ савутну сындырма тарыкъ. Эгер эт ез савутда асылгъан буса, шону тазалама ва жувма тарыкъ+. 29Шону дин къуллукъчуланы уьягьлюсюндеги бары да эргишилеге этме ярай. Шо – зор уллу сыйлы затдыр. 30Сыйлы ерде гюнагьдан чаймакъ учун гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъны къаны Ёлугъувну чатырына алып гийириле. Шо къурбанлыкъны этин ашама ярамай, шону яллатма тарыкъ»+.

7

Биремен къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар

7^1«Муна биремен къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар. Бу къурбанлыкъ – зор уллу сыйлы затдыр+. 2Ону бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны соягъан ерде сойма тарыкъ. Къурбанлыкъны къанын къурбан этеген ерни дёрт де ягъына себелегиз. 3Ону бары да майын къурбан этигиз: къуйрукъну, ичмайны, 4эки де бюйрекдеги ва бутлагъа битген майны ва бавурдагъы майны; шоланы барын да эки де бюйрек де булан бирче чыгъарып алыгъыз. 5Дин къуллукъчу шоланы къурбан этеген ерге салып яллатсын. Шо – Раббигизге этилеген савгъатдыр. Шо – биремен къурбанлыкъдыр. 6Дин къуллукъчуланы уьягьлюсюндеги бары да эргишилеге шону ашама ярай. Тек сыйлы ерде ашасын: шо – зор уллу сыйлы затдыр.

7Гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ учун да, биремен къурбанлыкъ учун да токъташдырыв бирдир: шолар дин къуллукъчунукидир, ол шолардан таба гюнагьлардан чая+. 8Ким буса да биревню бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыгъын соягъан дин къуллукъчу оьзюне гённю, терини къойма бола. 9Кёрюкде, неде ялгъавда, неде тавада биширилген гьар къайсы экмек къурбанлыкъ да шону къурбан этеген дин къуллукъчунукидир+. 10Май къошулуп неде къуру кюйде биширилген гьар къайсы экмек къурбанлыкъ да тенг пайланып Гьарунну бары да уланларына тие»+.

Ярашывлукъну къурбанлыгъы булан байлавлу къошум токъташдырывлар

11«Муна Раббигиз учун этилеген ярашывлукъну къурбанлыгъы булан байлавлу токъташдырывлар+.

12Эгер бирев шону разиликни белгиси гьисапда соя буса, шо разилик къурбанлыкъ булан бирче май къошулуп биширилген маясыз экмеклени, май сюртюлген маясыз чапелеклени ва тизив будай ундан, яхшы кюйде май къошулуп биширилген экмеклени де къурбан этсин+. 13Ол ярашывлукъну разилик къурбанлыгъы булан бирче мая къошулуп биширилген экмеклени де къурбан этсин. 14Ол Раббигизге савгъат гьисапда экмекни гьар тюрлюсюнден бирерни къурбан этме герек. Шо – ярашывлукъну къурбанлыгъыны къанын себелейген дин къуллукъчунукидир. 15Ярашывлукъну разилик къурбанлыгъыны шо этин тап шо къурбан этген гюн ашама тарыкъ. Шону эртенге къойма ярамай+.

16Тек къурбанлыкъ ваъдагъа гёре союлгъан буса неде гёнгюллю къурбанлыкъ гьисапда этилген буса, шону къурбан этилген гюн ашасын, къалгъанын буса артындагъы гюн де ашама ярай+. 17Тек къурбанлыкъны уьчюнчю гюнге къалгъан этин яллатма тарыкъ. 18Эгер ярашывлукъну къурбанлыгъыны этин уьчюнчю гюн ашаса, шо къабул этилмежек. Шо къурбанлыкъны сойгъан адамны гьисабына алынажакъ, неге тюгюл шо таза тюгюл. Шону ашагъан адам такъсыргъа тартылма тийишли.

19Нечик буса да бир нас затгъа тийген этни ашама ярамай. Шону яллатма тарыкъ. Таза этни гьар къайсы таза адамгъа да ашама ярай. 20Тек Раббигиз учун этилген ярашывлукъ къурбанлыкъны этин нас болгъан адам ашаса, ол оьзюню халкъыны арасындан оьлюп тайма тарыкъ+. 21Эгер ким буса да бирев нас затгъа – адамны насына, нас гьайвангъа неде къайсы буса да бир нас жанываргъа – тийсе, сонг буса Раббигиз учун этилген ярашывлукъ къурбанлыкъны этин ашаса, ол оьзюню халкъыны арасындан оьлтюрюлюп тайдырылма тарыкъ».

Майны ва къанны ашамакълыкъ булан байлавлу гери урулув

22Раббибиз Мусагъа булай айта:

23– Исрайыллылагъа булай айт: «Оьгюзлени, къойланы, эчкилени майын ашамагъыз+. 24Къыр жанлар оьлтюрген неде паралагъан гьайванланы майы булан пайдаланма ярай, тек шону ашама ярамай+. 25Раббигиз учун савгъат гьисапда союлгъан гьайванны майын ашайгъан гьар ким оьзюню халкъыны арасындан оьлтюрюлюп тайдырылма тарыкъ. 26Сиз къайда тура бусагъыз да, не къушланы, не гьайванланы къанын ашгъа къолламагъыз+. 27Гьар къайсы къанны да ашгъа къоллагъан адам оьзюню халкъыны арасындан оьлтюрюлюп тайдырылма тарыкъ».

Дин къуллукъчулагъа тиеген пай

28Раббибиз Мусагъа булай айта:

29– Исрайыллылагъа булай айт: «Раббигиз учун ярашывлукъну къурбанлыгъын соягъан гьар ким шону бир пайын Огъар савгъат гьисапда берме герек. 30Ол оьзюню къоллары булан Раббигиз учун ялынлы къурбан этсин. Ол, тёш булан бирче майны гелтирип, тёшню силкивню къурбанлыгъы гьисапда Раббигизни алдында силкме герек. 31Дин къуллукъчу майны къурбан этеген ерге салып яллатсын, тёш буса Гьарунгъа ва ону уланларына тие+. 32Ярашывлукъ къурбанлыкъны онг бутун дин къуллукъчугъа беригиз. 33Гьарунну ярашывлукъ къурбанны къанын ва майын гелтиреген уланына пай гьисапда онг бут тие. 34Исрайыллылар сойгъан ярашывлукъ къурбанлыкълардан Мен, силкивню тёшюн ва оьрге чюювню бутун алып, шоланы исрайыллыланы къурбанлыкъларындан тиеген даимги пай гьисапда Гьарунгъа ва ону уланларына бердим».

35Раббибиз учун этилеген савгъатлардан Гьарунгъа ва ону уланларына тиеген пайлар шулайдыр. Шо пайлар Гьарунгъа ва ону уланларына олар Раббибизге дин къуллукъчулар гьисапда къуллукъ этмек учун белгилегенде гёрсетилген. 36Гьарунгъа ва ону уланларыны башларына май сюртюлгенде, Раббибиз исрайыллылар олагъа гележекдеги наслулар учун оьзлени къурбанлыкъларындан даимги пай гьисапда берсин деп буюргъан.

37Гьасили, бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ, экмек къурбанлыкъ, гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ, биремен къурбанлыкъ, багъышлав къурбанлыкъ ва ярашывлукъ къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар шулайдыр. 38Раббибиз шоланы Мусагъа Синай тавда берген. Ол шо заман исрайыллылагъа Синай дангылда Раббибизге къурбанлар этме буюргъан.

8

Гьарунну ва ону уланлары дин къуллукъчулукъгъа багъышлана

(Чыгъ 29:1-37)

8^1•Раббибиз Мусагъа булай айта:

2– Гьарунну ва ону уланларын гелтирип, оланы гийимин, башына сюртмек учун майны, гюнагь саялы союлагъан яш бугъаны, эки иркни ва маясыз экмеклер булангъы земгилни ал 3ва Ёлугъувну чатырына гиреген ерге бютюн халкъны жый.

4Муса Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде эте ва халкъ Ёлугъувну чатырына гиреген ерге жыйыла.

5Муса жыйылгъанлагъа булай дей:

– Бу ишни этме Раббибиз буюргъан.

6Муса Гьарунну ва ону уланларын Сыйлы чатыргъа багъып гелтире ва олагъа жувунма буюра. 7Ол Гьарунгъа гёлек гийдире, тартып белбав байлай, аба гийдире ва шону уьстюнден эпотну тагъа. Муса, эпотну уьстюнден де безендирилген белбавну тартып байлап, Гьарунгъа такъгъан эпотну бегете. 8Муса эпотну[*] уьстюнден тёш дорбаны, ону уьстюне буса Уримни ва Туммимни сала+. 9Ол Гьарунну башына чалма гийдире ва чалманы ал ягъына, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, алтындан этилген дёгерек ялпакъны тагъа+.

10Муса, сюртмек учун къоллайгъан майны да алып, шону Сыйлы чатыргъа ва шону ичиндеги бары да затгъа сюрте. Шолай этип, ол шоланы барын да сыйлы эте+. 11Муса, бары да алатлары да булан къурбан этеген ерге сюртюп, шогъар ва тиревю де булангъы жувунагъан ерге етти керен май себелей. Муса шоланы сыйлы этмек учун шолай эте. 12Гьарунну сыйлы этмек учун, Муса ону башына май тёгюп сюрте+. 13Сонг ол Гьарунну уланларын алгъа багъып чыгъара ва, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, олагъа гёлеклер гийдире, уьстюнден тартып белбавлар байлай ва башларына чалмалар гийдире.

14Ол гюнагьын чаймакъ учун союлагъан къурбанлыкъгъа яш бугъаны гелтире, Гьарун ва ону уланлары буса бугъаны башына къолларын сала. 15Муса бугъаны соя, ону къанын алып, къурбан этеген ерни таза этмек учун, бармагъы булан шону бары да мююзлерине сюрте. Къалгъан къанны ол къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёге. Муса, шолай тазалайгъан адатны кютюп къурбан этеген ерни сыйлы эте+. 16Дагъы да Муса, ичмайны, бавурдагъы майны ва майы да булан эки де бюйрекни алып, шоланы къурбан этеген ерге салып яллата+. 17Тек оьзю бугъаны – ону гёнюн, этин ва ичек-къарынын – Муса, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, къонушдан тышгъа чыгъарып яллата+.

18Муса бютюнлей яллатып къурбан этмек учун, иркни гелтире, Гьарун ва ону уланлары буса къурбанлыкъны башына къолларын сала. 19Муса, иркни союп, къанын къурбан этеген ерни дёрт де ягъына себелей. 20Ол чархны гесеклер этип туврай ва башы, майы да булан шоланы яллата. 21Муса, къурбанлыкъны ичек-къарынын, сыйракъларын жувуп, савлай иркни, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, къурбан этеген ерде бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ, арив ийис, Раббибиз учун этилеген ялынлы къурбан гьисапда яллата+.

22Ол бириси иркни гелтире, Гьарун ва ону уланлары буса ону башына къолларын сала. 23Муса, иркни союп, къанын ала, шону Гьарунну къулагъыны тюп учуна, ону онг къолундагъы ва онг бутундагъы башбармакъларына сюрте+. 24Муса, Гьарунну уланларын алгъа багъып чыгъарып, оланы къулакъларыны тюп учларына, онг къолундагъы ва онг бутундагъы башбармакъларына сюрте. Ол къурбан этеген ерни дёрт де ягъына къан себелей. 25Муса майны, къуйрукъну, ичмайны, бавурдагъы майны, майы да булан эки де бюйрекни ва онг бутну ала. 26Ол Раббибизни алдындагъы маясыз экмек булангъы земгилден бир маясыз экмекни, майгъа биширилген чапелекни ва къуру биширилген чапелекни ала. Муса шоланы майны ва онг бутну уьстюне сала. 27Ол къурбанлыкъланы Гьарунгъа ва ону уланларына тутдура ва Раббибизни алдында олагъа шо къурбанлыкъланы оьрге чюйме буюра. 28Сонг Муса шоланы олардан ала ва къурбан этеген ерге, бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны уьстюне салып, багъышлав къурбанлыкъ, ийис тюшюрюв, Раббибиз учун этилеген савгъат гьисапда яллата. 29Муса, къурбанлыкъны тёшюн – багъышлав къурбанлыкъ гьисапла союлгъан иркден оьзюне тийген пайны – алып, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, шону Раббибизни алдында оьрге чюе.

30Муса, сюртмек учун майны ва къурбан этеген ерден къанны алып, Гьарунгъа, ону гийимине ва ону уланларына, оланы гийимлерине себелей. Шолай этип, ол Гьарунну, ону уланларын ва оланы гийимлерин сыйлы эте.

31Муса Гьарунгъа ва ону уланларына булай дей:

– Мен буюргъан кюйде, Ёлугъувну чатырына гиреген ерде этни асыгъыз, шо ерде: «Муну Гьарун ва ону уланлары ашасын», – деп де айтып, багъышлав учун земгилдеги экмекни де къошуп, шону ашагъыз. 32Этден ва экмекден къалгъанын яллатыгъыз. 33Сизин багъышлав гюнлеригиз битип къалгъанча, етти гюн Ёлугъувну чатырына гиреген ерден таймай туругъуз, неге тюгюл сизин багъышлав етти гюн узатылып туражакъ. 34Бугюн этилген иш Раббибизни буйругъуна гёре сизин гюнагьларыгъыз гечилсин учун этилди. 35Ёлугъувну чатырына гиреген ерде гече де, гюн де етти гюнню узагъында къалып туругъуз ва сиз оьлмей сав къалмакъ учун, Раббибизни талапларын кютюгюз, неге тюгюл магъа шолай буюрулду.

36Гьарун ва ону уланлары бары ишни Раббибиз Мусадан таба буюргъан кюйде эте.

9

Дин къуллукъчулар къуллугъун башлай

9^1Сегизинчи гюн Муса Гьарунну, ону уланларын ва Исрайылны тамазаларын чакъыра. 2Ол Гьарунгъа булай дей:

– Гюнагь саялы союлагъан къурбанлыкъ учун бузавну ва бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ учун иркни ал. Экиси де тетиксиз болсун ва оланы Раббибизни алдына сал. 3-4Исрайыллылагъа булай айт: «Майгъа биширилген экмек къурбанлыкъ булан бирче Раббибиз учун гюнагь саялы союлагъан къурбанлыкъ учун эчкини, бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ учун бирер йыллыкъ, тетиги ёкъ бузавну, токълуну ва ярашывлукъ къурбанлыкъ учун оьгюзню ва иркни алыгъыз. Бугюн сизге Раббибиз гёрюнежек чи дагъы».

5Муса буюргъан затланы Ёлугъувну чатырына гелтирелер. Бютюн халкъ Раббибизни алдына гелип токътай. 6Муса:

– Оьзюню макътавлугъу гёрюнсюн учун, Раббибиз сизге шуну этме буюрду, – дей.

7Муса Гьарунгъа:

– Оьзюнгню ва халкъынгны гюнагьлардан чаймакъ учун, къурбан этеген ерге багъып барып, гюнагь саялы ва бютюнлей яллатмакъ учун къурбанлыкъ сой. Раббибиз буюргъан кюйде, гюнагьларындан чаймакъ учун, халкъ учун къурбанлыкъ сой, – дей.

8Гьарун, къурбан этеген ерге багъып гелип, оьзюню гюнагьын чаймакъ учун бузав соя. 9Уланлары огъар къанны бере. Гьарун бармагъын къангъа чома ва къурбан этеген ерни мююзлерине сюрте. Къалгъан къанны ол къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёге. 10Къурбан этеген ерде, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, ол гюнагьын чаймакъ учун союлгъан къурбанлыкъны майын, бюйреклерин, бавурдагъы майны яллата. 11Этин ва гёнюн Гьарун къонушдан тышгъа чыгъарып яллата+. 12Арты булан ол бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны соя. Уланлары Гьарунгъа къанны бере ва ол шону къурбан этеген ерни дёрт де ягъына себелей. 13Олар атасына бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны гесеклерин бирини артындан бирисин, къошуп башын да, берип тура. Гьарун да шоланы къурбан этеген ерге салып ялата. 14Ол къурбанлыкъны ичек-къарынын, бутларын жува ва шоланы къурбанлыкъ этеген ерде бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны уьстюне салып яллата.

15Сонг Гьарун халкъ учун къурбанлыкъ соя. Ол, халкъны гюнагьы саялы союлагъан къурбанлыкъ гьисапда эчкини алып, биринчи бютюнлей яллатып этилеген къурбан йимик, ону халкъны гюнагьын чаймакъ учун къурбан этип соя.

16Гьарун бютюнлей яллатып къурбан эте ва бары ишни токъташдырылгъан къайдагъа гёре эте. 17Дагъы да ол экмек къурбанлыкъны эте. Шондан бир увучну алып, эртенги бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъгъа къошум гьисапда яллата.

18Гьарун халкъны ярашывлугъуну къурбанлыгъы гьисапда оьгюз ва ирк соя. Уланлары атасына къанны бере ва ол шону къурбан этеген ерни дёрт де ягъына себелей. 19Тек оьгюзню ва иркни майын – къуйрукъну, бюйреклени уьстюндеги къатлав майны ва бавурдагъы майны – 20Гьарун къурбанлыкъны тёшюне сала, сонг буса къурбан этеген ерге салып яллата. 21Муса буюргъан кюйде, ол тёшню ва онг бутну Раббибизни алдында оьрге чюювню къурбанлыгъы гьисапда оьрге чюе.

22Гьарун, халкъны уьстюнден къолларын да гётерип, ону шабагьатлай. Гюнагьын чаймакъ учун, бютюнлей яллатып этилеген ва ярашывлукъну къурбанлыкъларын да союп, ол къурбанлыкъ этеген ерден тюше.

23Муса ва Гьарун Ёлугъувну чатырына гире. Шондан чыгъып, олар халкъны шабагьатлай ва халкъгъа Раббибизни макътавлугъу гёрюне+. 24Раббибизден от чыгъа. Шо от къурбан этеген ердеги бютюнлей яллатып этилген къурбанлыкъны ва майны яллата. Адамлар шону гёргенде, къычырып йибере ва бетлерин ерге къаплап ята+.

10

Надап ва Абигьут къурбан этивню къайдаларын бузгъаны саялы оьле

10^1Гьарунну уланлары Надап ва Абигьут, гьариси оьзюню арив ийис тюшюреген алатларын алып, шолагъа янып турагъан жыжымлар сала, арив ийис тюшюреген затлар къоша ва Раббибизге ят болгъан ялынны алып[*] геле. Раббибиз буса олагъа шо ялынны алып гелмекни буюрмагъан болгъан+. 2Раббибизден ялын чыгъып, оланы яллатып къоя. Олар Раббибизни алдында оьлюп къала+. 3Шо заман Муса Гьарунгъа булай дей:

– Муна Раббибизни айтгъан каламы:

«Магъа багъып ювукъ гелегенлени арасында
Мен оьзюмню сыйлылыгъымны гёрсетежекмен;
бютюн халкъны гёз алдында
Мен макътавлу болажакъман».

Гьарун бир зат да сёйлемей тура+.

4Муса, Гьарунну агъаву Уззийылны уланлары Мисайылны ва Алисапанны чакъырып:

– Барып, къардашларыгъызны къонушдан тышгъа, сыйлы ерден болгъан чакъы арекге чыгъарыгъыз, – дей+.

5Олар барып, къардашларыны гёлеклеринден де тутуп, Муса буюргъан кюйде, оланы къонушдан тышгъа чыгъара.

6Муса Гьарунгъа ва ону уланлары Алиазаргъа ва Итамаргъа булай дей:

– Чачларыгъызны оьсдюрюп ва уьстюгюздеги гийимигизни йыртып, олагъа яс тутмагъыз, ёгъесе сиз оьлежексиз, Раббибиз де бютюн халкъгъа къазапланажакъ. Тек сизин къардашларыгъыз, бары да исрайыллылар, Раббибиз оьзлени кюлге айландырып къойгъанлагъа яс тутма боласыз+. 7Ёлугъувну чатырына гиреген ерден таймагъыз, ёгъесе сиз оьлежексиз, не тюгюл сизин башларыгъызгъа Раббибиз май сюртген.

Олар Муса айтгъан затланы кюте+.

Дин къуллукъчуланы борчлары

8Раббибиз Гьарунгъа булай айта:

9– Ёлугъувну чатырына гирегенде, сагъа ва сени уланларынга не чагъыр, не боза ичме ярамай, ёгъесе сиз оьлежексиз. Шо – гележек наслулар учун даимги токъташдырывдур. 10Сыйлы затны гьамангъы затдан, таза затны нас затдан айырып билигиз+. 11Исрайыллыланы Раббибиз Мусадан таба берген къайдалагъа уьйретигиз.

12Муса Гьарунгъа ва ону къалгъан уланлары Алиазаргъа ва Итамаргъа булай дей:

– Раббибиз учун этилген савгъатлардан къалгъан экмек къурбанлыкъны алыгъыз ва маясыз, къурбан этеген ерни къырыйында биширилген шо къурбанлыкъны ашагъыз, неге тюгюл шо – зор уллу сыйлы затдыр.

13Къурбанлыкъны сыйлы ерде ашагъыз, неге тюгюл шо – Раббибиз учун этилген ялынлы савгъатлардан сагъа ва сени уланларынга тийген пайдыр; магъа шолай буйрукъ берилген эди+. 14Сагъа, сени уланларынга-къызларынга оьрге чюювню тёшюн ва оьрге чюювню бутун ашама ярай. Шоланы таза ерде ашагъыз. Шолар сагъа ва сени авлетлеринге исрайыллылар этеген ярашывлукъну къурбанлыкъларындан сизге тиеген пай гьисапда бериле. 15Исрайыллылар сагъа оьрге чюювню бутун ва силкивню тёшюн май булан бирче гелтирме герек, майны буса яллатма тарыкъ. Тёшню ва бутну сен Раббибизни алдында оьрге чюйме герексен. Раббибиз буюргъан кюйде, шо сагъа ва сени авлетлеринге тиеген даимги пай болажакъ.

16Муса, гюнагь саялы союлгъан эчкини гьакъында сорап, ону яллатып да битгенин англагъанда, Гьарунну къалгъан уланлары Алиазаргъа ва Итамаргъа къазаплана. Ол булай сорай:+

17– Сиз неге гюнагь саялы союлгъан къурбанлыкъны сыйлы ерде ашамадыгъыз? Шо – зор уллу сыйлы зат. Сизге шо къурбанлыкъ, Раббибизни алдында сиз халкъны гюнагьын да чайып, ондан айыпны тайдырсын деп берилген эди. 18Сиз шону къанын сыйлы ерге гийирмеген сонг, мен буюргъан кюйде, къурбанлыкъны сыйлы ерде ашама тарыкъ эдигиз+.

19Гьарун Мусагъа булай жавап къайтара:

– Бугюн олар гюнагь саялы къурбанлыкъны сойду ва Раббибизге бютюнлей яллатып этилеген къурбан этди. Буса да, магъа шулай иш болду! Раббибизге мен бугюн гюнагь саялы этилген къурбанлыкъны ашагъаным тарыкъмы эди экен?

20Шону эшитгенде, Муса рази къала.

11

Таза ва нас рызкъы

(Такр 14:3-21)

11^1•Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

2– Исрайыллылагъа булай айт: «Муна топуракъны уьстюнде яшайгъан гьайванланы сизге ашама ярайгъанлары+. 3Сизге эки туякълы (туякъларыны арасында терен йырмачы булангъы) ва бир вакътини ичинде гюйшейген гьар къайсы гьайванны да ашама ярай.

4Гьайванланы неде гюйшейгенлеринден, неде эки туякълыларындан сизге ашама ярамайгъанлары шулардыр: тюе, неге тюгюл ол гюйшесе де, тек эки туякълы тюгюл – ол сизин учун таза тюгюл; 5даман[*], неге тюгюл ол гюйшесе де, тек эки туякълы тюгюл – ол сизин учун таза тюгюл; 6къоян, неге тюгюл ол гюйшесе де, тек эки туякълы тюгюл – ол сизин учун таза тюгюл. 7Донгуз, эки туякълы болуп, туякъларыны арасында терен йырмач болса да, гюйшемей – ол да сизин учун таза тюгюл. 8Шоланы этин ашамагъыз, оьлгенлерине тиймегиз, неге тюгюл олар сизин учун гьарам.

9Сизге сувда – денгизлерде, оьзенлерде яшайгъан жанлардан юзмек учун къанатлары булангъыларын ва акъчалыларын ашама ярай. 10Тек денгизлердеги, оьзенлердеги жанлардан юзмек учун къанатлары, акъчалары ёкъларын, сюйкелип юрюйгенлерин ва сувда яшайгъан оьзге жанывардан ари туругъуз. 11Шолардан жиргенигиз, этин ашамагъыз. Шоланы оьлгенлеринден ари туругъуз. 12Юзмек учун къанатлары, акъчалары ёкъ сувдагъы бары да жанывар сизин учун жиргенчлик болсун.

13Муна сиз ари турма тарыкъ ва сизге ашама ярамайгъан къушлар, неге тюгюл олар жиргенчликдир: къаракъуш, сакъаллы къыргъый, денгиз къыргъый, 14мыгъый, къарчыгъаны къайсы тайпасы да, 15къаргъаны къайсы тайпасы да, 16ябалакъ, кикимав, чабакъчы къуш, къыргъыйны къайсы тайпасы да, 17уьй кикимав, уллу чабакъчы къуш, уллу ябалакъ, 18акъ кикимав, дангыл кикимав, мурдар этни ашайгъан къыргъый, 19лакълакъкъуш, чылны къайсы тайпасы да, гюкюк ва гечекъуш.

20Учма да, сюйкелме де болагъан бары да жанывар сизин учун жиргенчлик болсун. 21Бары да учагъан ва сюйкелеген жанывардан сизге янгыз аякълары булан атылма болагъанларын ашама ярай. 22Шолардан сизге ченгерткини къайсы тайпасын ашама да ярай+. 23Тек учма да, сюйкелме де болагъан къалгъан жанывардан ари туругъуз.

24Шолар сизин мурдар этежек. Ким шоланы оьлгенлерине тийсе, ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ. 25Ким шо жаныварны оьлгенин ерден гётерип алса, гийимин жувма тарыкъ болажакъ ва ол ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ+.

26Эки туякълы болуп, тек терен йырмачы ёкъ неде гюйшемейген къайсы гьайван да сизин учун насдыр. Шолагъа тийген гьар ким нас болажакъ. 27Дёрт аякълы, туякъсыз гьайванлар сизин учун насдыр. Ким шоланы оьлгенлерине тийсе, ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ. 28Ким шоланы оьлгенин ерден гётерип алса, гийимин жувма тарыкъ болажакъ ва ол ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ. Шо гьайванлар сизин учун насдыр.

29Ерден сюйкелип юрюйген жанлардан сизин учун шулар насдыр: асбийчи, чычкъан, гесерткини къайсы тайпасы да, 30гиччи гесертки, уллу гесертки, там гесертки, ялгъанаякълы гесертки ва ерге гёре тюсюн алышдырагъан уллу гесертки. 31Сюйкелип юрюйген бары да жанлардан шолар сизин учун насдыр. Ким шоланы оьлгенлерине тийсе, ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ. 32Эгер шоланы оьлгени бир затны уьстюне тюшсе, шо зат, негер къолланагъанына да къарамайлы, агъачдан, къумачдан, гёнден неде кетенден болсун, нас болажакъ. Шо затны сувгъа чомма тарыкъ болажакъ. Шо ахшам болгъанча нас кюйде къалажакъ, сонг янгыдан таза болажакъ+. 33Эгер оьлген жан сыныкъ савутгъа тюшсе, шону ичиндеги бары зат нас болажакъ ва савутну сындырма тарыкъ болажакъ+. 34Шо савутдагъы сув къошулгъан аш нас болажакъ ва шондан ичилген не сув да нас болажакъ. 35Оьзюню уьстюне оьлген жан тюшген не зат да нас болажакъ. Кёрюкню неде алгъасавлу ашны биширмек учун пайдаландырылагъан савутну сындырма тарыкъ болажакъ. Шолар насдыр, шолагъа нас затлагъа йимик янашыгъыз. 36Тек булакъ неде сув сакълайгъан къую таза кююнде къалажакъ. Тек шоланы ичиндеги зат оьлген жангъа тийсе, нас болажакъ. 37Эгер оьлген жан чачма гьазирленген урлукъланы уьстюне тюшсе, шолар таза къалажакъ. 38Эгер оьлген жан уьстюне тюшген урлукълар сувгъа салынгъан буса, шолар нас болажакъ.

39Сизге ашама ярайгъан гьайванны оьлгенине ким тийсе де, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ+. 40Ким шо оьлген гьайванны этинден ашаса, гийимин жувма тарыкъ болажакъ ва ахшам болгъунча нас къалажакъ. Ким оьлген гьайванны ерден гётерип алса, гийимин жувма тарыкъ болажакъ ва ол ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ.

41Ерден сюйкелип юрюйген гьар къайсы жанывар да жиргенчликдир. Шону ашама ярамай. 42Жаныварланы, олар къурсагъында сюйкелип юрюй буса да, дёрт аягъы булан юрюй буса да неде кёп аягъы болса да, ашамагъыз, неге тюгюл олар жиргенчликдир. 43Оланы ашап, мурдарланмагъыз, олардан таба нас болмагъыз. 44Мен Раббигизмен, сизин Аллагьыгъызман. Сыйлы болмакъ учун, тазаланывну адатларын кютюгюз, неге тюгюл Мен сыйлыман. Ерден сюйкелип юрюйген бир жанывар булан да мурдарланмагъыз+. 45Мен – Аллагьыгъыз болмакъ учун, сизин Мисриден чыгъаргъан Раббигизмен. Сыйлы болугъуз, неге тюгюл Мен де сыйлыман.

46Муна сувда выжырлап, ерде сюйкелип турагъан жанлагъа, къушлагъа ва оьзге жанываргъа байлавлу къанун.
47Насны тазадан ва ашама ярайгъан жаныварны ашама ярамайгъанындан айырып билигиз»+.

12

Яш тапгъан сонггъу тазаланыв

12^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

2– Исрайыллылагъа булай айт: «Айлы болуп, сонг улан тапгъан къатынгиши, гьар айда болагъаны йимик, етти гюн нас болуп туражакъ+. 3Сегизинчи гюн уланъяшгъа сюннет этилме герек+. 4Сонг къатынгиши къан гелегенинден тазаланмакъ учун, отуз уьч гюн токътама тарыкъ. Ол сыйлы затлагъа тиймесин ва тазаланагъан гюнлери битгенче, сыйлы ерге гирмесин+. 5Эгер къатынгиши къыз тапса, гьар айда болагъаны йимик, эки жума нас болуп туражакъ. Сонг ол къан гелегенинден тазаланмакъ учун, алтмыш алты гюн токътама тарыкъ.

6Тапгъан уланына неде къызына байлавлу тазаланагъан гюнлери битгенде, къатынгиши Ёлугъувну чатырына гиреген ерге дин къуллукъчугъа бютюнлей яллатып къурбан этмек учун бир йыллыкъ токълуну ва гюнагьын чаймакъ учун этилеген къурбанлыкъ учун яш уьй гёгюрчюнню неде къыр гёгюрчюнню гелтирсин. 7Къатынгишини гюнагьларындан чаймакъ учун, дин къуллукъчу шоланы Раббибизге къурбан этежек, ол да яш тапгъан сонг агъылагъан къанындан тазаланажакъ. Улан неде къыз тапгъан къатынгишиге токъташдырылгъан къайдалар шулайдыр. 8Эгер къатынгишини токълуну къурбан этме гючю чатмай буса, эки къыр гёгюрчюнню неде яш эки уьй гёгюрчюнню къурбан этсин: бирин бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ учун, экинчисин буса гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ учун. Дин къуллукъчу къатынгишини гюнагьларындан чаяжакъ ва ол таза болажакъ»+.

13

Югъагъан гён аврувлар булан байлавлу къайдалар

13^1Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

2– Эгер ким буса да биревню гёнюне шишик чыгъып, сиргеленип неде къызарып гетсе, шолар да югъагъан гён аврув болуп чыкъса, авруйгъан адамны Гьарунну неде ону дин къуллукъчу болгъан уланларындан бирисини янына гелтиригиз. 3Дин къуллукъчу авруйгъан ерге къарап чыгъажакъ. Эгер авруйгъан ердеги тюклер агъаргъан буса ва шо авруйгъан ер гённю ичине багъып теренлешген буса, шо югъагъан аврувдур. Авруйгъан адамны тергеп чыгъып, дин къуллукъчу ону таза тюгюл деп токъташдыражакъ+. 4Эгер ону гёнюнде акъ ёлакъ болуп, тек шо гённю ичине багъып теренлешмеген буса ва шону уьстюндеги тюклер агъармагъан буса, дин къуллукъчу ону етти гюнге башгъалардан айры ерлешдирсин. 5Еттинчи гюн ол авруйгъан адамны тергеп чыкъсын. Эгер авруйгъан ер алышынмагъанны ва гённю уьстю булан яйылмагъанны гёрсе, ону дагъы да етти гюнге башгъалардан айры ерлешдирсин. 6Еттинчи гюн дин къуллукъчу ону янгыдан тергеп чыкъсын. Эгер авруйгъан ер агъарып, тек гённю уьстю булан яйылмагъан буса, ону таза деп токъташдырсын. Шо гьамангъы сиргеленивдюр. Авруйгъан адам гийимин жувсун, шо заман ол таза болажакъ+. 7Тек авруйгъан адам тазаланмакъ учун дин къуллукъчуну янына гелип гетген сонг, сиргеленив гённю уьстю булан яйылып гетсе, ол дин къуллукъчуну янына янгыдан гелсин. 8Ол авруйгъан адамны тергеп чыкъсын. Эгер сиргеленив гённю уьстю булан яйылгъан буса, ону таза тюгюл деп токъташдырсын. Шо югъагъан аврувдур. 9Югъагъан гён авруву булангъы адамны дин къуллукъчуну янына гелтирме герек. 10Дин къуллукъчу огъар къарап чыгъажакъ. Эгер де гёнюню уьстюнде акъ шишик болуп, шо да тюклерин агъартгъан ва шо шишикде ачыкъ яралар гёрюне буса, 11шо – эсги гён аврувдур. Дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза тюгюл деп токъташдырсын. Авруйгъан адамны тергемек учун, дин къуллукъчу ону айры ерлешдирме тюшмей, неге тюгюл ол таза тюгюлдюр. 12Эгер аврув бютюнлей гёнюне яйылып, дин къуллукъчу гёреген кюйде, авруйгъан адамны башындан аягъына ерли чыгъып гетген буса, 13дин къуллукъчу ону тергеп чыкъсын ва аврув бютюн къаркъарасына яйылгъан буса, авруйгъан адамны таза деп токъташдырсын. Бары ери агъаргъан сонг, ол тазадыр. 14Тек авруйгъан адамны къаркъарасында ачыкъ яралар бар буса, ол таза болмажакъ. 15Ачыкъ яраланы гёрген сонг, дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза тюгюл деп токъташдырсын. Ачыкъ яралар таза болмас – шо югъагъан аврувдур. 16Эгер ачыкъ яралар алышынып, агъарса, авруйгъан адам дин къуллукъчуну янына барсын. 17Дин къуллукъчу ону тергеп чыкъсын. Эгер авруйгъан ер агъаргъан буса, авруйгъан адамны таза деп токъташдырсын. Ол тазадыр.

18Эгер биревню гёнюнде иринленген шишик болуп, сонг шо тайгъан буса, 19шону орнуна акъ шишик неде къызгъылт-акъ ёлакъ чыкъса, авруйгъан адам дин къуллукъчуну янына гелсин. 20Дин къуллукъчу ону тергеп чыкъсын. Эгер аврув, къабунгъан ер гённю ичине теренлешип гетип, шону уьстюндеги ер агъаргъан буса, авруйгъан адамны таза деп токъташдырсын. Шо – иринленген шишик болгъан ерде оьрчюгюп гетген югъагъан гён аврувдур. 21Тек ёлакъны тергейгенде, дин къуллукъчу шону уьстюнде акъ тюклени гёрмесе, ёлакъ гённю ичине теренге гетмей, агъаргъан буса, ол авруйгъан адамны тергемек учун, етти гюнге айры ерлешдирсин. 22Эгер ёлакъ гённю уьстю булан яйылып гетсе, дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза тюгюл деп токъташдырсын. Шо – аврувну белгисидир. 23Эгер ёлакъ алышынмаса ва яйылып гетмесе, шо иринленген шишикден сонг къалгъан гьыздыр. Дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза деп токъташдырсын.

24Эгер кимни буса да биревню гёнюнде бишген ери болуп, шо ерде де къызгъылт-акъ неде акъ ёлакъ гёрюнсе, 25дин къуллукъчу ёлакъны тергеп чыкъсын. Эгер ёлакъны уьстюндеги тюклер агъарып, оьзю ёлакъ гённю ичине теренге гетген буса, шо – бишген ери оьрчюгюп гетген югъагъан аврувдур. Дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза тюгюл деп токъташдырсын. Шо – югъагъан аврувдур. 26Тек ёлакъны тергеп чыгъа туруп, дин къуллукъчу шону уьстюнде акъ тюклени гёрмесе, оьзю ёлакъ буса гённю ичине теренлешип гетмеген буса ва агъаргъан буса, ол авруйгъан адамны тергеп чыкъмакъ учун, етти гюнге айры ерлешдирсин. 27Еттинчи гюн дин къуллукъчу ону тергеп чыкъсын. Эгер ёлакъ гённю уьстю булан яйылып бара буса, авруйгъан адамны нас деп токъташдырсын. Шо – югъагъан гён аврувдур. 28Тек ёлакъ алышынмаса ва гённю уьстю булан яйылып гетмейли, агъарса, шо – янгыз бишген ерден сонг къалгъан шишикдир. Дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза деп токъташдырсын, неге тюгюл шо – бишген ерден сонг къалгъан гьыздыр.

29Эгер авруйгъан ер эргишини неде къатынгишини башында неде сакъалтюбюнде буса, 30дин къуллукъчу шону тергеп чыкъсын. Эгер авруйгъан ер, гённю ичине теренлешип, шону уьстюндеги тюклер сари ва юкъкъа буса, дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза тюгюл деп токъташдырсын. Шо – темиревдюр, башдагъы неде сакъалтюпдеги югъагъан аврувдур. 31Тек авруйгъан ерни тергейгенде, дин къуллукъчу шо гённю ичине теренлешип гетмегенни ва шону уьстюнде къар тюклени гёрмесе, ол авруйгъан адамны тергеп чыкъмакъ учун, етти гюнге айры ерлешдирсин. 32Еттинчи гюн дин къуллукъчу авруйгъан ерни тергеп чыкъсын. Эгер темирев яйылмагъан буса, шону уьстюнде сари тюклер ёкъ буса ва шо гённю ичине теренлешмеген буса, 33авруйгъан адамны башын юлюсюн, темирев бар ерге тиймесин. 34Еттинчи гюн дин къуллукъчу темиревню тергеп чыкъсын. Эгер темирев гённю уьстю булан яйылмайлы, ичине теренлешмеген буса, авруйгъан адамны таза деп токъташдырсын. Авруйгъан адам буса гийимин жувсун, шо заман ол таза болажакъ+. 35Тек авруйгъан адамны таза деп токъташдыргъан сонг, темирев гённю уьстю булан яйылып гетсе, 36дин къуллукъчу ону бирдагъы керен тергеп чыкъсын. Эгер темирев гённю уьстю булан яйылып бара буса, дин къуллукъчугъа сари тюклени излеме герек тюгюл: авруйгъан адам таза тюгюлдюр. 37Тек, ону токъташдырывуна гёре, авруйгъан ер алышынмагъан буса ва шону уьстюне къара тюклер чыкъгъан буса, темирев сав болгъан. Авруйгъан адам тазадыр. Дин къуллукъчу ону таза деп токъташдырсын.

38Эгер эргишини неде къатынгишини гёнюне акъ ёлакълар чыкъса, 39дин къуллукъчу оланы тергеп чыкъсын. Эгер ёлакълар аз акъ буса, шо – гёндеги гьамангъы сиргеленивдюр. Авруйгъан адам тазадыр.

40Эгер бирев самайларындагъы тюклерден магьрюм къалгъан буса, ол аяз болар, тек тазадыр. 41Эгер бирев мангалайыны уьстюндеги тюклерден магьрюм къалгъан буса, ол аяз болар, тек тазадыр. 42Тек ону аязында къызгъылт-акъ тюсдеги авруйгъан ери болса, шо – ону башындагъы неде мангалайындагъы югъагъан гён аврувдур. 43Дин къуллукъчу авруйгъан адамны тергеп чыгъар. Эгер ону аязындагъы шишик, югъагъан гён аврувнуки йимик, къызгъылт-акъ буса, 44ол авруйдур ва таза тюгюлдюр. Авруйгъан адамны башындагъы аврувну белгилерине къарап, дин къуллукъчу ону таза тюгюл деп токъташдырар.

45Шолай белгилери бар авруйгъан адам, йыртылгъан опуракъ гийип, чачларын йиберип, сыпатыны тюп янын ябып ва: «Таза тюгюлмен! Таза тюгюлмен!» – деп къычыра туруп юрюме герек. 46Авруву сав болмай туруп, ол таза болмажакъ. Ол янгыз – къонушдан тышда яшама тарыкъ+.

Янсав басывну гьакъында

47– Эгер гийимни янсав басгъан буса, 48шо гийим юнден, кетенден тигилген неде согъулгъан гийим болсун, сакътиян неде сакътияндан этилген зат болсун, 49эгер гийимдеги, сакътияндагъы, тигилген, согъулгъан къумачдагъы неде сакътияндан этилген затдагъы ёлакъ яшгъылт неде къызгъылт тюсде буса – шо яйылагъан янсавдур. Шо затны дин къуллукъчугъа гёрсетме герек. 50Ол янсавну тергеп чыгъар ва шо янсав басгъан затны етти гюнге пайдаланмакъдан магьрюм этер. 51Еттинчи гюн дин къуллукъчу бирдагъы да тергеп чыгъар. Эгер янсав гийимни, тигилген, согъулгъан къумачны неде сакътиянны уьстю булан яйылгъан буса, шо затлар не учун пайдаландырылагъанына да къарамайлы, шо – яйылагъан янсавдур Шо саялы янсав басгъан зат таза тюгюлдюр. 52Ол янсав басгъан гийимни, юнден, кетенден тигилген неде согъулгъан къумачны, неде сакътияндан этилген затны яллатсын, неге тюгюл шо – яйылагъан янсавдур, шо затны яллатма тарыкъ.

53Тек дин къуллукъчу шону тергеп чыгъагъанда, янсав гийимни, тигилген, кетен къумачны неде сакътияндан этилген затны уьстю булан яйылмагъанын гёрсе, 54ол янсав басгъан затны жувма буйрукъ берсин. Дин къуллукъчу шону дагъы да етти гюнге пайдаланмакъдан магьрюм этсин. 55Янсав басгъан гийимни жувгъан сонг, ол шону тергеп чыкъсын. Эгер янсавну тюсю алышынмагъан буса, эгер шо яйылмагъан буса да, гийим таза тюгюлдюр. Янсав гийимни ич янына неде тыш янына яйылгъанына къарамайлы, шону яллатма тарыкъ. 56Эгер дин къуллукъчу шону тергеп чыгъагъанда, гийимни жувгъан сонг, янсав тунукълашгъанын гёрсе, гийимден, сакътияндан, тигилген неде согъулгъан къумачдан янсав басгъан гесекни йыртып ташласын. 57Эгер янсав гийимде, тигилген, согъулгъан къумачда неде сакътияндан этилген затда бирдагъы да чыкъса, шо яйылагъанын исбатлай. Шо саялы янсав басгъан бары да затны яллатма тарыкъ. 58Жувулгъан, янсавдан тазалангъан тигилген, согъулгъан къумачны неде сакътияндан этилген затны янгыдан жувма тарыкъ. Шо зат шолай этсе, таза болар.

59Янсав басгъан юн, кетен гийим, тигилген, согъулгъан къумач неде сакътияндан этилген зат булан, шоланы тазасын неде таза тюгюлюн токъташдырыв булан байлавлу къайдалар шулайдыр.

14

Югъагъан гён аврувлардан тазаланыв

14^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

2– Муна авруйгъан адамны тазаланагъан вакътиси булан байлавлу къайдалар. Авруйгъан адамны дин къуллукъчуну янына гелтиргенде,+
3дин къуллукъчу ону къонушдан тышгъа чыгъып тергесин. Эгер ол югъагъан гён аврувдан сав болгъан буса, 4дин къуллукъчу тазаланагъан адам учун эки сав таза къушну, къарагъай агъачны, ачыкъ къызыл ийирилген йипни ва иссопну алма буюрсун+. 5Дин къуллукъчу къушланы бирисин ичинде янгы суву булангъы сыныкъ савутну уьстюнде сойма буюрсун. 6Ол, сав къушну алып, шону къарагъай агъач, ачыкъ къызыл ийирилген йип ва иссоп булан бирче янгы сувну уьстюнде союлгъан къушну къанына чомсун. 7Дин къуллукъчу югъагъан аврувдан тазаланагъан адамгъа етти керен къанны себелесин, ону таза деп токъташдырсын ва сав къушну ачыкъ авлакъгъа учуруп йиберсин+.

8Тазаланагъан адам гийимин жувсун, бары да тюклерин юлюсюн, жувунсун ва таза болсун. Шо заман огъар къонушгъа гирме ярар, тек етти гюн чатырдан тышда турсун+. 9Еттинчи гюн ол бары да тюклерин юлюсюн: башын, сакъалын, къашларын ва къалгъан тюклерин. Ол гийимин жувсун, жувунсун ва таза болсун.

10Сегизинчи гюн ол эки эркек токълуну ва бир йыллыкъ тиши токълуну – бирисини де тетиги ёгъун – гелтирсин. Шолагъа къошуп экмек къурбанлыкъ учун майгъа булгъангъан тизив будай ундан епаны ондан уьч пайын ва бир лог майны гелтирсин. 11Тазаланывну юрютеген дин къуллукъчу тазаланагъан адамны ва ону къурбанлыкъларын Ёлугъувну чатырына гиреген ерге салсын.

12Дин къуллукъчу токълуланы бирисин алсын ва шогъар майны логун да къошуп, биремен къурбанлыкъ учун сойсун. Ол шоланы Раббисини алдында силкивню къурбанлыгъы гьисапда силксин. 13Ол токълуну гюнагь саялы ва бютюнлей яллатмакъ учун къурбанлыкъланы соягъан Сылы ерде сойсун. Гюнагь саялы союлагъан къурбанлыкъ йимик, биремен къурбанлыкъ да дин къуллукъчунукидир. Шо – зор уллу сыйлы затдыр+. 14Дин къуллукъчу, биремен къурбанлыкъны къанын алып, шону тазаланагъан адамны къулагъыны тюп учуна, онг къолундагъы ва онг аягъындагъы баш бармакъларына да сюртсюн+. 15Дин къуллукъчу, бираз май алып, шону сол къолуну аясына тёксюн, 16онг баш бармагъын аясындагъы майгъа чомсун ва Раббигизни алдында бармагъы булан майны етти керен себелесин. 17Дин къуллукъчу аясында къалгъан майны биремен къурбанлыкъны къаныны уьстюнден тазаланагъан адамны къулагъыны тюп учуна, онг къолундагъы ва онг аягъындагъы баш бармакъларына сюртсюн. 18Ол, аясында къалгъан майны тазаланагъан адамны башына тёгюп, Раббигизни алдында ону гюнагьларын чайсын.

19Дин къуллукъчу гюнагьын чаймакъ учун, къурбанлыкъ сойсун ва тазаланагъан адамны наслыкъдан чайсын. Шондан сонг ол бютюнлей яллатмакъ учун, къурбанлыкъ сойсун, 20шону экмек къурбанлыкъ булан бирче къурбан этеген ерде къурбан этсин, ону гюнагьларындан чайсын. Шо заман ол таза болар.

21Тек тазаланагъан адам, ярлы болуп, ону шолай къурбанлыкъ этме гючю чатмай буса, ол оьзюню гюнагьларын чаймакъ учун, экмек къурбанлыкъ учун майгъа булгъангъан тизив будай ундан епаны ондан бир пайын оьрге чюймек учун, биремен къурбанлыкъгъа деп эркек токълуну ва бираз майны алсын. 22Дагъы да ол оьзюню гючю чатагъан кюйде эки къыр гёгюрчюнню ва эки яш уьй гёгюрчюнню алсын: бирин гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ учун, бирисин буса бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ учун.

23Тазаланмакъ учун, ол сегизинчи гюн шоланы Ёлугъувну чатырына гиреген ерге, Раббигизни алдында дин къуллукъчугъа гелтирсин. 24Дин къуллукъчу, майны логу булан бирче биремен къурбанлыкъ учун токълуну алып, шоланы оьрге чюювню къурбанлыгъы гьисапда Раббисини алдында оьрге чюйсюн. 25Ол биремен къурбанлыкъ учун токълуну сойсун, шону къанын алып, тазаланагъан адамны къулагъыны тюп учуна, онг къолундагъы ва онг аягъындагъы баш бармакъларына да сюртсюн+. 26Дин къуллукъчу сол къолуну аясына майны тёксюн 27ва аясындагъы майны онг къолуну баш бармагъы булан Раббигизни алдында етти керен себелесин. 28Ол аясындагъы майны биремен къурбанлыкъны къаны булан сюртген ерлеге сюртсюн: къулагъыны тюп учуна, онг къолундагъы ва онг аягъындагъы баш бармакъларына. 29Дин къуллукъчу, аясында къалгъан майны тазаланагъан адамны башына тёгюп, Раббигизни алдында ону гюнагьларын чайсын. 30Ол къурбан этеген адамны гючю чатагъан кюйде ондан къыр гёгюрчюнлени неде яш уьй гёгюрчюнлени къурбан этсин: 31бирин гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ учун, бирисин буса экмек къурбанлыкъ булан бирче бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ учун. Шолай этип, дин къуллукъчу Раббигизни алдында тазаланагъан адамны гюнагьларын чаяжакъ.

32Югъагъан гён аврувдан авругъан ва оьзюн тазаламакъ учун гьамангъы къурбанлыкълагъа гючю чатмайгъан гьар ким булан байлавлу къайдалар шулардыр.

Уьйлени ичиндеги янсавну гьакъында

33Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

34– Сиз Мен оьзюгюзге есликге береген Канъанны топурагъына гиргенде, Мен шо топуракъдагъы къайсы буса да бир уьйге яйылагъан янсавну басдыражакъман. 35Уьйню еси, дин къуллукъчуну янына барып: «Уьюмде янсавгъа ошагъан затны гёрдюм», – деп айтсын. 36Дин къуллукъчу янсавну тергемек учун уьйге гиргенче, шондан бары затны чыгъарма буюрсун, ёгъесе уьйдеги бары зат таза тюгюл деп токъташдырылажакъ. Шондан сонг дин къуллукъчу, уьйге гирип, тергеп чыкъсын. 37Ол тамлардагъы янсавну тергеп чыкъсын: эгер тамланы уьстю булан, къарагъанда, теренлешип барагъан яшгъылт неде къызгъылт ёлакълар бар буса, 38дин къуллукъчу къыргъа чыкъсын ва етти гюнге уьйню бегитсин. 39Еттинчи гюн дин къуллукъчу уьйню тергеп чыкъмакъ учун, янгыдан гелсин. Эгер янсав тамланы уьстю булан яйылып гетген буса, 40ол, янсав басгъан ташланы чыгъарып алып, шагьардан тышда нас ерге ташлама буюрсун. 41Уьйню ичиндеги тамланы сылавун арчысын, арчылгъан сылавну буса шагьардан тышда нас ерге ташласын. 42Эсги ташланы орнуна янгыларын салсын ва уьйню янгыдан сылап чыкъсын.

43Эгер ташлар чыгъарылып алынгъан, уьйню сылаву, арчылып, къайтып сылангъан сонг, янсав янгыдан басса, 44дин къуллукъчу барып шону тергеп чыкъсын. Эгер янсав уьйню ичи булан яйылып гетген буса, шо яйылагъан янсавдур; уьй таза тюгюлдюр. 45Уьйню бузсунлар, шондан чыкъгъан ташланы, къурулуш агъачланы ва бары да сылавну шагьардан нас ерге чыгъарып ташласын.

46Бегитилген уьйге гирген гьар ким ахшам болгъунча тазаланмагъан кююнде туражакъ. 47Шо уьйде юхлайгъан ва ашайгъан гьар ким гийимин жувсун+.

48Тек тергемек учун гелген дин къуллукъчу уьйню янгыдан сылап чыкъгъан сонг, янсав яйылмагъанны гёрсе, уьйню таза деп токъташдырар, неге тюгюл янсав тайгъан. 49Уьйню тазаламакъ учун, ол эки къушну, къарагъай агъачны, ачыкъ къызыл ийирилген йипни ва иссопну алсын+. 50Къушланы бирисин ичинде булакъдан алынгъан суву булангъы сыныкъ савутну уьстюнде сойсун. 51Ол, къарагъай агъачны, иссопну, ачыкъ къызыл ийирилген йипни ва сав къушну алып, шоланы союлгъан къушну къанына ва булакъ сувгъа чомсун ва уьйге етти керен себелесин. 52Шолай этип, ол къушну къаны, булакъ сув, сав къуш, къарагъай агъач, иссоп ва ачыкъ къызыл ийирилген йип булан уьйню тазалажакъ. 53Ол сав къушну шагьардан тышдагъы ачыкъ авлакъгъа учуруп йиберсин. Шолай этип, ол уьйню гюнагьлардан чаяжакъ, шо заман уьй таза болажакъ.

54-56Нени буса да бир затны тазалыгъын токъташдырмакъ учун, гьар къайсы югъагъан гён аврув: темирев, гийимдеги ва уьйдеги янсав, шишик, сиргеленив, къызарып аврув – булан байлавлу къайдалар шулардыр.

Югъагъан гён аврувлар ва янсав булан байлавлу къайдалар шулардыр+.

15

Къаркъарадагъы наслыкъны гьакъында

15^1Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

2– Исрайыллылар булан сёйлеп къарап, олагъа булай айтыгъыз: «Эгер эргишини къаркъарасындан нас чыгъа буса, шо ону нас этер. 3Нас чыгъагъаны токътамаса да, токътаса да – ол мурдардыр.

4Ол ятгъан гьар къайсы ятыв да нас болар. Ол уьстюнде олтургъан бары да зат нас болар. 5Ону ятывуна ким тийсе де, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар+. 6Къаркъарасындан нас чыгъагъан адам олтургъан ерде ким олтурса да, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

7Огъар ким тийсе де, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

8Эгер къаркъарасындан нас чыгъагъан адам таза адамгъа тюкюрсе, ол гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

9Атланагъанда, ол минип олтургъан гьар къайсы ер де нас болар. 10Ким ону тюбюнде болгъан затлагъа тийсе де, ахшам болгъунча нас кююнде къалар. Ким шоланы алып юрюй буса, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

11Къаркъарасындан нас чыгъагъан адам, къолларын жувмайлы, кимге тийсе де, ол гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

12Ол тийген сыныкъ савутну сындырма, агъач савутну буса жувма тарыкъ+.

13Эргиши къаркъарасындан чыгъагъан насдан тазаланагъанда, тазаланмакъ учун етти гюнню токъташдырсын. Ол гийимин жувсун ва булакъ сувда жувунсун, шо заман ол таза болар. 14Сегизинчи гюн ол, эки къыр гёгюрчюнню ва эки яш уьй гёгюрчюнню де алып, Раббигизни алдына Ёлугъувну чатырына гиреген ерге гелсин ва шоланы дин къуллукъчугъа берсин+. 15Дин къуллукъчу шоланы къурбан этер: бирисин гюнагьын чаймакъ учун, бирдагъысын буса бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ учун. Шолай этип, ол Раббисини алдында къаркъарасындан нас чыгъып мурдарлангъан адамны гюнагьларын чаяр.

16Эгер эргишини урлугъу чыкъса, ол къаркъарасын жувсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар+. 17Къумачдан неде сакътияндан этилген оьзюне урлукъ тёгюлген бары да затны жувма тарыкъ, шо затлар ахшам болгъунча нас кююнде къалар. 18Эгер эргиши, къатынгишиге ювукълукъ этип, ону урлугъу чыкъса, олар экевю де киринсин, олар ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

19Къатынгиши гьамангъы кюйде нас болгъанда, ол етти гюн нас болуп турар. Огъар ким тийсе де, ахшам болгъунча нас кююнде къалар+.

20Гьар айда болагъан кюйде нас болгъанда, ол ятгъан ва олтургъан бары зат нас болар. 21Ким ону ятывуна тийсе, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар. 22Ол олтургъан затгъа ким тийсе де, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар. 23Эгер ким буса да бирев ол олтургъан ерге тийсе – шо ятыв болсун неде олтурагъан ер болсун – ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

24Эгер огъар эргиши ювукълукъ этсе, ону насы шо эргишини мурдарлажакъ. Эргиши етти гюн нас кююнде къалар. Ол ятгъан гьар къайсы ятыв да нас болар+.

25Эгер къатынгишини гьар айда болагъан нас вакътисинде тюгюл неде нас болагъан болжалы битген сонг да, кёп гюнлер къаны агъылып тура буса, ол къаны агъылагъаны токътагъанча, гьамангъы нас болагъан вакътисинде йимик, нас кююнде къалар+. 26Къатынгишини гьар айда нас болагъан вакътисиндеги ятыв ва ол олтургъан бары да зат нечик нас бола буса, къан агъылагъан вакътисинде ол ятгъан гьар къайсы ятыв да нас болар. 27Ону ятывуна неде ол олтургъан ерге тийген адам нас болар. Ол гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

28Къатынгиши къан агъылагъанындан тазаланагъанда, етти гюнню токъташдырсын, шондан сонг ол таза болар. 29Сегизинчи гюн ол, эки къыр гёгюрчюнню неде эки яш уьй гёгюрчюнню де алып, Ёлугъувну чатырына гиреген ерге дин къуллукъчуну янына гелсин+. 30Дин къуллукъчу шоланы бирисин гюнагь саялы, бирдагъысын буса бютюнлей яллатып къурбан этер. Шолай этип, ол шо къан агъылагъан къатынгишини наслыгъы саялы Раббигизни алдында ону гюнагьдан чаяр.

31Исрайыллылар Мени турагъан еримни мурдарлагъаны саялы, оьзлени наслыгъында оьлмесин учун, оланы мурдарлайгъан затлардан якълагъыз»+.

32-33Къаркъарасындан нас чыгъагъан эргиши, урлугъу тёгюлюп нас болгъанланы барысы да, гьар айда нас болагъан къатынгиши, къаркъарасындан нас чыгъагъан эргиши неде къатынгиши ва нас болгъан къатынгишиге ювукълукъ этген эргиши булан байлавлу къайдалар шулардыр.

16

Гюнагьлардан чайылагъан гюн этилеген къурбанлар

16^1Раббибиз Гьарунну уланлары оьлген сонг, Муса булан сёйлей. Олар Раббибизни янына ювукъ гелгени саялы оьлген болгъан+. 2Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Агъанг Гьарунгъа айт, ол пердени артындагъы, ичдеги Сыйлы ерге, сандыкъны уьстюндеги къапгъачны алдына сюйген заманында гелмесин, ёгъесе ол оьлежек. Неге тюгюл, Мен сандыкъны уьстюндеги къапгъачны уьстюне булутну ичине гирип гележекмен+.

3Гьарун оьзю булан Сыйлы ерге гюнагь саялы союлагъан къурбанлыкъ учун яш бугъаны ва бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ учун иркни алып гелсин. 4Ол сыйлы кетен гёлекни ва кетенден этилген ич гийимни гийсин, белине кетен белбавну байласын ва башына кетен чалманы гийсин. Шолар сыйлы гийимлердир: шоланы гийгенче, Гьарун бир алдын жувунсун+. 5Исрайыллыланы жамиятыны атындан ол гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ учун эки эчкини ва бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ учун иркни алсын.

6Гьарун оьзюню ва уьюндегилени гюнагьларын чаймакъ учун, гюнагь саялы союлагъан къурбанлыкъ учун яш бугъаны гелтирсин. 7Ол, эки эчкини алып, оланы Ёлугъувну чатырына гиреген ерге Раббигизни алдына салсын. 8Ол эчкилеге байлавлу болуп чёп ташласын – бирин Раббигиз учун, бирдагъысын буса гюнагьлардан чаймакъ учун. 9Гьарун, чёп булан Раббигизге чыкъгъан эчкини гелтирип, ону гюнагь саялы къурбан этсин. 10Тек гюнагь чаймакъ учун белгиленген эчки, чёпге гёре, Раббигизни алдына сав кююнде салынар. Неге тюгюл, ону уьстюнден гюнагьланы чайма тарыкъ ва гюнагьланы чаймакъ учун, ону дангылгъа чыгъарып йиберме герек.

11Оьзюню ва уьюндегилерини гюнагьларын чаймакъ учун, Гьарун гюнагь саялы союлагъан къурбанлыкъгъа яш бугъаны гелтирсин ва ону оьзюню гюнагьы саялы сойсун. 12Ол, Раббигизни алдындагъы къурбан этеген ерден савутну толтуруп жыжымлар ва увакъ этилип тувралгъан арив ийис чыгъарагъан затдан эки увучну алып, шоланы пердеден тышгъа чыгъарсын. 13Оьлюп къалмас учун, Гьарун арив ийис чыгъарагъан затны Раббигизни алдына салсын. Шо заман Шагьатлыкъны сандыгъыны уьстюндеги къапгъачны арив ийис чыгъарагъан тютюн ябар+. 14Гьарун, яш бугъаны къанын алып, шону бармагъы булан къапгъачны алдына себелесин. Сонг бармагъы булан къапгъачны алдындагъы аралыкъгъа етти керен себелесин.

15Гьарун халкъны гюнагьын чаймакъ учун, эчки сойсун, ону къанын пердени арт янына алып гирсин. Яш бугъаны къаны булан этгени йимик, къанны къапгъачгъа ва шону алдына себелесин. 16Шолай этип, ол исрайыллыланы этген гюнагьларына да къарамайлы, оланы наслыгъы ва иманны ёлундан тайышгъанлыгъы саялы, «Сыйлыланы да Сыйлы ерин» гюнагьдан чаяр. Гьарун олар мурдарлагъан Ёлугъувну чатырына да шо затны этсин. 17Ол, ичдеги Сыйлы ерге гюнагьлардан чаймакъ учун гирип, оьзюню, уьюндегилени ва бютюн Исрайылны жамиятыны гюнагьларын чайып чыкъгъанча, Ёлугъувну чатырында бирев де болмасын.

18Гьарун, Раббигизни алдындагъы къурбан этеген ерге чыгъып, шону гюнагьлардан чайсын. Ол яш бугъаны къанын ва эчкини къанын алсын ва къурбан этеген ерни бары да мююзлерине сюртсюн+. 19Къурбан этеген ерни исрайыллыланы наслыгъындан тазаламакъ учун ва сыйлы этмек учун, ол шо къанны бармагъы булан етти керен себелесин.

Гюнагьлардан чаймакъ учунгъу эчки

20– «Сыйлыланы да Сыйлы ерин», Ёлугъувну чатырын ва къурбан этеген ерни гюнагьлардан чайып, Гьарун сав эчкини гелтирсин. 21Ол, эчкини башына эки де къолун салып, ону уьстюнде исрайыллыланы бары наслыгъына ва имандан тайышгъанлыгъына – оланы бары да гюнагьларына – ачыкъдан мюкюр болсун ва шо гюнагьланы эчкини башына салсын. Гьарун эчкини дангылгъа бакъдырсын. Эчкиге тергев этмек учун белгиленген адам да болсун. 22Уьстюнде исрайыллыланы бары да гюнагьлары да булан эчки Гьарун бакъдыргъан дангылгъа, къайтмас топуракъгъа баражакъ+.

23Гьарун Ёлугъувну чатырына гирсин, ичдеги Сыйлы ерге гиргенче гийген кетен гийимлерин чечсин ва оланы шонда къойсун+. 24Ол Сыйлы ерде жувунсун ва гьамангъы гийимин гийсин. Оьзюню ва халкъны гюнагьларын чаймакъ учун, Гьарун чыгъып бютюнлей яллатып къурбан этсин. 25Дагъы да ол къурбан этеген ерде гюнагь саялы союлгъан къурбанлыкъны майын яллатсын.

26Гюнагьлардан чаймакъ учун белгиленген эчкини чыгъаргъан адам гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун. Шондан сонг огъар къонушгъа гирме ярай+. 27Яш бугъаны ва оьзюню къанын «Сыйлыланы да Сыйлы ерине» алып гирген гюнагь саялы союлгъан эчкини къонушдан чыгъарма тарыкъ. Оланы гёнлерин, этин ва насын яллатма тарыкъ+. 28Шоланы яллатгъан адам гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун. Шондан сонг огъар къонушгъа гирме ярай.

Гюнагьланы чаягъан гюн булан байлавлу къайдалар

29– Бу токъташдырыв сизин учун гьар даимгедир: еттинчи айны онунчу гюнюнде ораза тутугъуз. Не уьлкени ватандашы, не арагъызда яшайгъан гелгинчи бир иш де этмесин+. 30Неге тюгюл, шо гюн сизин тазаламакъ учун, гюнагьларыгъыз чайылар. Шо заман сиз Раббигизни алдында бары да гюнагьларыгъыздан таза боларсыз. 31Шо – толу рагьатлыкъны сонгугюнюдюр. Шо гюн сиз ораза тутугъуз. Шо даимги токъташдырывдур. 32Гюнагьдан дин къуллукъчу чайсын. Ол атасыны орнуна баш дин къуллукъчу болмакъ учун башына май сюртюлген ва къуллукъ этивге багъышлангъан дин къуллукъчу болма тарыкъ. Ол, сыйлы кетен гийимлерин де гийип,+
33«Сыйлыланы да Сыйлы ерини», Ёлугъувну чатырыны, къурбан этеген ерни, дин къуллукъчуланы ва бютюн жамиятны гюнагьларындан чайсын.

34Шу токъташдырыв сизин учун гьар даимгедир: йылда бир керен исрайыллыланы бары да гюнагьларындан чайма тарыкъ.

Шолай Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде этилме де этиле.

17

Къурбанлыкъны Сыйлы ерден тышда соймакъны гери урув

17^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

2– Гьарун, ону уланлары ва бары да исрайыллылар булан сёйлеп къара, олагъа булай айт: «Раббибиз булай буюрду: 3къонушда неде шондан тышда къурбанлыкъгъа оьгюзню, токълуну неде эчкини соягъан гьар къайсы исрайыллы да, 4шо къурбанлыкъны Ёлугъувну чатырына гиреген ерге гелтирип, шону Раббигизни чатырыны алдында Раббигизге къурбан этгенче, къан тёгювде айыплы болуп турар. Ол къан тёкгени саялы, халкъыны арасындан оьлюп таяр. 5Шо токъташдырывгъа гёре, исрайыллылар гьали ачыкъ авлакъда соягъан къурбанлыкъларын Раббигиз учун сойма тарыкъ. Олар, шоланы Раббигизге, Ёлугъувну чатырына гиреген ердеги дин къуллукъчусуна гелтирип, Раббигизге ярашывлукъну къурбанлыгъы гьисапда сойма тарыкъ+. 6Дин къуллукъчу Раббигизни Ёлугъувну чатырына гиреген ердеги къурбан этеген ерине къан себелесин ва Раббигиз рази къалардай ийис тюшюрмек учун, майны яллатсын+. 7Олар оьзлер булан къыдырагъан жинлеге – эчкилени келпетиндеги жинлеге къурбанлар этмесин. Шу токъташдырыв олар учун ва гележекдеги наслулар учун гьар даимгедир».

8Олагъа булай айт: «Бютюнлей яллатып къурбан этеген неде къурбанлыкъ соягъан гьар къайсы исрайыллы неде сизин булан яшайгъан гелгинчи, 9Раббигизге къурбанлыкъ соймакъ учун, къурбанлыгъын Ёлугъувну чатырына гиреген ерге гелтирмесе, оьзюню халкъыны арасындан оьлюп таяр+.

Къанны ашгъа къолламакъ гери урула

10Эгер исрайыллы неде сизин булан яшайгъан гелгинчи адам къанны ашгъа къоллай буса, шо адамгъа Мен юзюмню къаршы бакъдыражакъман ва шо адамны оьз халкъыны арасындан къувалап тайдыражакъман+. 11Неге тюгюл, бары да сав затны къаны ону къанындадыр. Мен сизге шо къанны къурбан этеген ерде сизин гюнагьларыгъызны чаймакъ учун бергенмен. Шо гюнагьлардан чаягъан къандыр+. 12Шо саялы Мен исрайыллылагъа булай айтаман: сиз биригиз де къанны ашгъа къолламагъыз, сизин булан яшайгъан гелгинчи де къанны ашгъа къолламасын.

13Гьавда ашама яратылагъан гьайванны неде къушну оьлтюрген гьар къайсы исрайыллы неде сизин булан яшайгъан гелгинчи къанны сюзюп тёкме ва топуракъ булан басдырма тарыкъ,+
14неге тюгюл бары да сав затны яшаву ону къанындадыр. Шо саялы Мен исрайыллылагъа булай айтдым: бир жанны да къанын ашгъа къолламагъыз, неге тюгюл бары да сав затны къаны ону къанындадыр; ким шону ашгъа къолласа, ол халкъыны арасындан оьлюп таяр.

15Уьлкени гьар къайсы ватандашы неде гелгинчи мурдар оьлген жанны неде къыр жанлар паралагъан гьайванны ашаса, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун. Ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар, шондан сонг ол таза болар+. 16Эгер ол гийимин жувмаса ва оьзю де жувунмаса, такъсырланма тарыкъ».

18

Гери урулгъан ювукълукъ этивлени гьакъында

18^1•Раббибиз Мусагъа булай айта:

2– Исрайыллылагъа сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр. 3Сиз оьзюгюз яшагъан Мисриде ва Мен сизин элте турагъан Канъан топуракъда йимик иш гёрмегиз. Оланы адатларына гёре юрюмегиз. 4Мени токъташдырывларымны кютюгюз ва Мени къанунларыма гёре юрюгюз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр. 5Мени къанунларыма ва токъташдырывларыма гёре юрюгюз, неге тюгюл шоланы кютеген шоланы яхшылыгъындан сав къалар. Мен – Раббигизмендир+.

6Бирев де оьзюню ювукъ къардашларына ювукълукъ этме къарамасын. Мен – Раббигизмендир.

7Ананга ювукълукъ этип, атангны биябур этме. Ол – сени анангдыр; огъар ювукълукъ этме.

8Атангны къатынына ювукълукъ этме, шо – ол учун хорлукъдур+.

9Къызардашынга, атангны неде анангны къызына, ол сен тувгъан уьйде тувгъанына-тувмагъанына да къарамайлы, ювукълукъ этме+.

10Уланынгны къызына неде оьзюнгню къызынга ювукълукъ этме, шо – оьзюнг учун хорлукъдур.

11Атангны къатыныны къызына, сени атанг учун тувгъан къызгъа ювукълукъ этме, ол – сени къызардашынгдыр.

12Атангны къызардашына ювукълукъ этме, ол – атангны ювукъ къардашыдыр.

13Анангны къызардашына ювукълукъ этме, ол – анангны ювукъ къардашыдыр.

14Атангны агъасыны къатынына ювукълукъ этемен деп, ону биябур этме, ол – сени эгечингдир. Атангны инисини къатынына ювукълукъ этемен деп, ону биябур этме, ол – сени эчивюнгдюр.

15Гелининге ювукълукъ этме, ол – уланынгны къатыныдыр, огъар ювукълукъ этме+.

16Агъангны къатынына ювукълукъ этме, шо – агъанг учун хорлукъдур. Инингни къатынына ювукълукъ этме, шо – ининг учун хорлукъдур+.

17Ананга ва къызынга ювукълукъ этме. Анангны уланыны неде къызыны къызына ювукълукъ этме, олар – бир-бирине ювукъ къардашлардыр. Шо пасатлыкъдыр+.

18Къатынынга гюндеш болмасын учун, къайынкъызынгны къатын этип алма; къатынынг сав чакъы, огъар ювукълукъ этме+.

19Гьар айда болагъан нас вакътисинде къатынгишиге ювукълукъ этме+.

20Оьзгени къатынына ювукълукъ этип, оьзюнгню мурдарлама+.

21Авлетлерингни Мологьгъа[*] къурбан этме, Аллагьынгны атын хорлама. Мен – Раббингмендир.

22Эргишиге къатынгишиге йимик ювукълукъ этме, шо – жиргенчликдир+.

23Гьайвангъа ювукълукъ этип, оьзюнгню мурдарлама. Къатынгишиге де гьайвангъа ювукълукъ этмек учун, ону алдында токътама ярамас; шо – бузукълукъдур+.

24Шу ишлени бирисин этип де, оьзюгюзню мурдарламагъыз. Неге тюгюл, Мен сизин яныгъыздан къувалажакъ халкълар, шолай ишлени юрютюп, оьзлени мурдарлады. 25Топуракъ мурдарланды, Мен шону гюнагь саялы такъсырладым, шо топуракъ да оланы къувалады+. 26Мени къанунларымны ва токъташдырывларымны кютюгюз. Не уьлкени ватандашлары, не арагъызда яшайгъан гелгинчилер шо жиргенч ишлени этмесин. 27Шо ишлени барысын да сизден алда бу топуракъда яшайгъанлар эте эди, шо саялы топуракъ да мурдарланды. 28Эгер сиз топуракъны мурдарласагъыз, шо, сизден алдагъы халкъланы нечик къувалагъан буса, сизин де шолай къувалар.

29Ким шу жиргенч ишлерден бирисин этсе де, оьз халкъыны арасындан оьлюп таяр. 30Мени буйрукъларымны кютюгюз ва оьзюгюзден алда болгъан жиргенч адатлагъа гёре юрюй туруп, мурдарланмагъыз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр».

19

Тюрлю къанунлар

19^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

2– Исрайыллылар булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Сыйлы болугъуз, неге тюгюл Мен, Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, сыйлымандыр+.

3Анагъызгъа ва атагъызгъа гьюрмет этигиз, Мени сонгугюнлеримни де абурлагъыз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр+.

4Ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этмегиз ва темирден къуюп оьзюгюзге ялгъан аллагьлар этмегиз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр+.

5Раббигиз учун ярашывлукъну къурбанлыгъын сизден къабул этеген кюйде союгъуз+. 6Къурбанлыкъны сиз сойгъан гюн неде артындагъы гюн ашагъыз. Уьчюнчю гюнге къалгъан бары затны яллатыгъыз. 7Эгер къурбанлыкъны уьчюнчю гюн ашасагъыз, шо таза болмас ва къабул этилмес. 8Шону ашагъан адам такъсырланар, неге тюгюл Раббигизни сыйлы ерин мурдарлагъандыр. Ол оьз халкъыны арасындан оьлтюрюлюп тайдырылма тарыкъ.

9Сен топурагъынгдан ашлыкъны къайтарагъанда, авлакъны барын да орма ва къалды-къулдуланы чёплеме+. 10Юзюмлюкню тап-таза этип жыйма ва ерге тюшген юзюм бюртюклени чёплеп алма. Шоланы ярлылагъа ва гелгинчилеге къой. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр.

11Урламагъыз.

Алдатмагъыз.

Бир-биригизге ялгъан айтмагъыз+.

12Мени атымны тутуп ялгъан ант этмегиз. Шолай этип, Аллагьыгъызны атын хорламагъыз. Мен – Раббигизмендир+.

13Ювугъунгнукин гючден чыгъарып алма ва ону талама.

Гьакъгъа ишлейген адамны акъчасын эртен болгъунча къоймагъыз+.

14Сангыравну мысгъыллама ва сокъурну алдына тогъас салма. Аллагьынгдан къоркъ. Мен – Раббигизмендир.

15Тюз дуванны къынгырлашдырма. Ярлылагъа ярама ва белгилилени ягъын тутма къарама: тюз дуван эт+.

16Халкъны арасында биревлени артындан сёйлеп юрюме.

Ювугъунгну оьлтюрме къарама. Мен – Раббигизмендир+.

17Къардашынгдан оьч болма. Ювугъунгну айыбына ортакъчы болмас учун, огъар туврадан бетле+.

18Къавумдашынгдан оьч алма ва огъар ачув тутма, тек ювугъунгну оьзюнгню сюегенде йимик сюй. Мен – Раббигизмендир+.

19Мени токъташдырывларымны кют.

Башгъа жынслы гьайванланы бир-бирине атылтма.

Авлакълагъа эки тюрлю урлукъ чачма.

Тюрлю къумачлардан этилген гийимлени гийме+.

20Эгер эргиши оьзгеге берилме деп ваъда этилген, тек сатып алынып ва азат этилип битмеген къаравашгъа ювукълукъ этсе, ону такъсырлама тарыкъ. Тек оланы оьлтюрме ярамай, неге тюгюл къараваш азат этилип битмеген эди. 21Айыпланагъан эргиши Ёлугъувну чатырына гиреген ерге Раббигизге биремен къурбанлыкъ учун иркни гелтирсин. 22Дин къуллукъчу, биремен къурбанлыкъ учун иркни соя туруп, Раббигизни алдында эргишини гюнагьындан чаяр, ол да гечилер.

23Сиз, шо уьлкеге гелип, емиш тереклер орнатгъанда, шоланы емишлерин ашама ярамай деп гьисаплагъыз. Уьч йылны узагъында шоланы ашама ярамай деп гьисаплап туругъуз ва ашамагъыз. 24Дёртюнчю йыл бары да емишлер Раббигизни макътавлугъуна багъышланар. 25Бешинчи йыл сизге емишлени ашама ярар. Шоллукъда сизин гелимигиз артар. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр.

26Ичинде къан къалгъан этни ашамагъыз.

Пал салыв ва халмажчылыкъ булан машгъул болмагъыз+.

27Самайлардагъы тюклеригизни гесмегиз ва сакъалыгъызны ягъаларын къыркъмагъыз+.

28Оьлгенлеге яс этегенде, къаркъарагъызгъа яралар салмагъыз. Гёнюгюзге ине булан чанчып суратлар да этмегиз.

Мен – Раббигизмендир+.

29Къызларыгъызны къагьбалар болуп, мурдарланма къоймагъыз, ёгъесе ер юзю пасатлыкъдан ва хорлавдан толар+.

30Мени сонгугюнлеримни абурлагъыз ва Мени сыйлы ериме гьюрмет этигиз. Мен – Раббигизмендир+.

31Оьлгенлени ругьлары булан сёйлейгенлер ва халмажчылар булан иш гёрмегиз, неге тюгюл сиз олардан таба мурдарланарсыз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр+.

32Тамазаны алдында эретуругъуз, къартлагъа абур этигиз ва Аллагьызгъа гьюрмет этигиз. Мен – Раббигизмендир+.

33Гелгинчи сизин булан топурагъыгъызда яшама башлагъанда, ону къыйыкъсытмагъыз+. 34Сизин булан яшайгъан ят адамгъа уьлкегизни ватандашына йимик янашыгъыз. Ону оьзюгюзню сюегенде йимик сююгюз, неге тюгюл бир вакътиде Мисриде сиз де ят эдигиз чи. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр+.

35Узунлукъну, авурлукъну ва санавну токъташдыра туруп, тюз тюгюл оьлчевлени къолламагъыз. 36Тюз тартагъан низамланы, тюз гиревкелени, тюз епаны ва тюз гинни къоллагъыз.

Мен – сизин Мисриден чыгъаргъан Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр+.

37Мени бары да къанунларымны, токъташдырывларымны кютюгюз ва шолагъа гёре юрюгюз. Мен – Раббигизмендир».

20

Гюнагь саялы этилеген такъсыр

20^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

2– Исрайыллылагъа булай айт: «Мологь учун оьзюню авлетин къурбан этеген гьар исрайыллыны неде Исрайылда яшайгъан ят адамны оьлтюрме герек. Уьлкени халкъы ону ташгъа тутуп оьлтюрме герек+. 3Мен юзюмню огъар къаршы бакъдыражакъман ва ону халкъны арасындан къувалап тайдыражакъман. Неге тюгюл, авлетлерин Мологь учун къурбан эте туруп, ол Мени Сыйлы еримни мурдарлады ва Мени сыйлы атымны хорлады+. 4Эгер уьлкени халкъы, ким буса да бирев авлетин Мологьгъа бергенине гёз юмуп, ону оьлтюрмей къойса,+
5Мен Оьзюм огъар ва ону уьягьлюсюне юзюмню къаршы бакъдыражакъман ва оланы – оьзюн де, Мологь булан айлана туруп, ону артына тюшгенлени барысын да – халкъны арасындан къувалап тайдыражакъман.

6Мен юзюмню оьлгенлени ругьлары булан сёйлейгенлер ва халмажчылар булан иш гёрегенлеге къаршы бакъдыражакъман. Неге тюгюл, оланы артына тюшюп, ол Магъа аминлигин буза. Мен шо адамны халкъны арасындан къувалап тайдыражакъман+.

7Сыйлы болугъуз, неге тюгюл Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр+. 8Мени токъташыдырывларымны кютюгюз ва шолагъа гёре юрюгюз. Мен – сизин сыйлы этеген Раббигизмендир.

9Ким атасына неде анасына налат бере буса, оьлтюрюлме герек. Ол, атасына неде анасына налат берип, оьлюмюне оьзю айыплы болду+.

10Эгер эргиши оьзгени къатынына ювукълукъ этген буса, эргишини де, къатынгишини де оьлтюрме герек+.

11Эгер эргиши атасыны къатынына ювукълукъ этсе, ол атасын биябур этген болур. Эргишини де, къатынгишини де оьлтюрме герек, олар оьлюмюне оьзлер айыплыдыр+.

12Эгер эргиши уланыны къатынына ювукълукъ этсе, оланы экевюн де оьлтюрме герек. Олар жиргенч иш этди, шо саялы оьлюмюне оьзлер айыплыдыр+.

13Эгер эргиши эргишиге къатынгишиге йимик ювукълукъ этсе, олар экевю де жиргенч иш этген болур. Оланы оьлтюрме герек, олар оьлюмюне оьзлер айыплыдыр+.

14Эгер эргиши къызны да, ону анасын да къатын этип алса, шо – пасатлыкъдыр. Арагъызда пасатлыкъ болмасын учун, ону да, оланы да яллатма тарыкъ+.

15Эгер эргиши гьайвангъа ювукълукъ этсе, ону оьлтюрме герек. Гьайванны да оьлтюрюгюз+.

16Эгер къатынгиши гьайвангъа ювукълукъ этме сююп ювукълашса, къатынгишини де, гьайванны да оьлтюрюгюз. Оланы оьлтюрме герек, оьлюмюне къатынгиши оьзю айыплыдыр.

17Эгер эргиши къызардашын – атасыны неде анасыны къызын – къатын этип алса ва олар бир-бирине ювукълукъ этсе, шо биябурлукъдур. Оланы халкъ гёре туруп къувалама тарыкъ. Ол къызардашын хорлагъаны саялы, такъсырланма тарыкъ+.

18Эгер эргиши къатынгишиге гьар айда нас болагъан вакътисинде ювукълукъ этсе, ол къатынгишини къан агъылывун ачгъан болур, оьзю къатынгиши де къан агъылывун ачгъан болур. Оланы экевюн де халкъны арасындан оьлтюрюп тайдырма тарыкъ+.

19Анангны неде атангны къызардашына ювукълукъ этме, неге тюгюл шо ювукъ къардашлар учун хорлукъдур; сиз экевюгюз де айыплы боларсыз+.

20Эгер эргиши агъавуну къатынына ювукълукъ этсе, ол агъавун биябур этген болур. Олар айыплы болур ва авлетлерсиз оьлер+.

21Эгер эргиши агъасындан къалгъан къатынны алса, шо – наслыкъдыр. Эгер эргиши инисинден къалгъан къатынны алса, шо – наслыкъдыр. Олардан авлет тувмас+.

22Мен сизин яшама элтеген топуракъ сизин къуваламасын учун, Мени къанунларымны ва токъташдырывларымны кютюгюз. 23Сиз арагъыздан Мен къувалайгъан халкъланы адатларына гёре юрюмегиз. Олар бары да шо ишлени этегени саялы, Мен олагъа къазапландым. 24Тек Мен сизге: „Сиз оланы топурагъына ес болажакъсыз. Мен шону – оьзюнде сют булан бал агъагъан топуракъны – сизге есликге бережекмен“, – деп айтдым. Мен – Раббигизмендир, сизин оьзге халкълардан айыргъан Аллагьыгъызмандыр+.

25Таза гьайванланы ва къушланы насларындан айырып билигиз. Мен сизге нас деп гьисаплама буюргъан не къыр жан булан, не къуш булан, не сюйкелип юрюйген жан булан оьзюгюзню мурдарламагъыз+. 26Мени алдымда сыйлы болугъуз, неге тюгюл Мен, Раббигиз, сыйлымандыр. Сиз Меники болсун учун, Мен сизин оьзге халкълардан айырдым+.

27Арагъызда болуп, оьлгенлени ругьлары булан сёйлейген неде халмажчылыкъ этеген эргишини неде къатынгишини оьлтюрме герек. Оланы ташгъа тутуп оьлтюрюгюз, неге тюгюл олар оьлюмюне оьзлер айыплыдыр»+.

21

Дин къуллукъчуланы къаркъарасыны тазалыгъы гьакъында

21^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Гьарунну дин къуллукъчу уланлары булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Дин къуллукъчу, халкъыны арасындан оьлген адамны сюегине тийип, оьзюн мурдарламасын. 2Эгер оьлген адам дин къуллукъчуну ювукъ къардашы – анасы, атасы, уланы, къызы, агъасы, иниси 3неде оьзюню уьюнде яшайгъан эрге бармагъан къызардашы (неге тюгюл ону эри ёкъ экенге гёре) буса, олар саялы огъар мурдарланма ярай. 4Тек ол оьзге къардашлары саялы мурдарланмасын.

5Дин къуллукъчулагъа башын юлюме, сакъалыны къырыйларын къыркъма неде къаркъарасын гесип яралар салма ярамай+. 6Олар Аллагьыны алдында сыйлы болсун ва Ону атын хорламасын. Дин къуллукъчулар Раббисине ялынлы къурбанларын, оьзлени Аллагьыны рызкъысын, этсин – олар сыйлы болма тарыкъ+.

7Дин къуллукъчулагъа пасат юрюш булан мурдарлангъан неде айрылгъан къатынгишилени къатын этип алма ярамай, неге тюгюл олар Аллагьыны алдында сыйлыдыр. 8Дин къуллукъчулагъа сыйлылагъа йимик абур этигиз, неге тюгюл олар Аллагьыгъызгъа рызкъы бере. Олар сизин учун сыйлы болсун, неге тюгюл Мен, сизин сыйлы этеген Раббигиз, сыйлымандыр+.

9Эгер дин къуллукъчуну къызы къагьба болуп мурдарланса, ол атасын хорлар. Ону яллатма тарыкъ+.

10Дин къуллукъчуну гийимлерин гиймек учун, агъа-инилерини арасындан айырып, башына багъышлавну майы тёгюлген ва сыйлы этилген баш дин къуллукъчугъа чачларын яйма ва уьстюндеги гийимин йыртма ярамай+. 11Огъар оьлген адамны сюеги бар ерге гирме ярамай. Баш дин къуллукъчугъа гьатта атасы ва анасы саялы да мурдарланма ярамай+. 12Аллагьыны Сыйлы ери мурдарланмасын учун, огъар шону къоюп гетме ярамай, неге тюгюл ол Аллагьыны багъышлав майы сюртюлюп сыйлы этилген. Мен – Раббигизмендир+. 13Баш дин къуллукъчугъа янгыз эрге бармагъан къызны къатын этип алма ярай. 14Огъар не тул къатынны, не къысырны, къагьба болуп мурдарлангъан тиштайпаны къатын этип алма ярамай. Баш дин къуллукъчугъа янгыз оьзюню халкъыны арасындан эрге бармагъан къызны къатын этип алма ярай. 15Неге тюгюл, огъар оьзюню халкъыны наслусун мурдарлама ярамай. Мен – баш дин къуллукъчуну сыйлы этеген Раббимендир».

16Раббибиз Мусагъа булай айта:

17– Гьарунгъа булай айт: «Гележекде сени наслуларынгдан къаркъарасында тетиги болгъан бирев де Аллагьына рызкъы бермек учун ювукълашмасын. 18Къаркъарасында тетиги бар бирев де: не сокъур, не акъсакъ, не кёп эрши, не сакъат,+
19не акъсакъ, не чолакъ, 20не тонкъу, не хорда, не гёзюне акъ тюшген адам, не гён авруву, не къычыву, не бузулгъан эркеклик безлери булангъы адам – Магъа ювукълашмасын. 21Дин къуллукъчу Гьарунну наслусундан къаркъарасында тетиги бар бирев де Раббигизге савгъатлар этмек учун ювукълашмасын. Ону къаркъарасында тетиги бар, шо саялы ол рызкъы бермек учун, Аллагьына ювукълашмасын. 22Огъар Аллагьгъа тапшурулагъан рызкъыны ашама ярай, 23тек тетигини себебинден, Мени Сыйлы еримни мурдарлай туруп, огъар пердеге ювукълашма неде къурбан этеген ерни ягъына гелме ярамай. Мен – оланы сыйлы этеген Раббисимендир».

24Муса бу затланы Гьарунгъа, ону уланларына ва бары да исрайыллылагъа хабарлап бере.

22

Къурбанлыкълагъа тюз янашыв

22^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

2– Гьарунгъа ва ону уланларына айт: исрайыллылар Мени сыйлы атымны хорламасын учун, Магъа багъышлайгъан сыйлы къурбанлыкълагъа аяп янашма тарыкъ. Мен – Раббигизмендир. 3Олагъа булай айт: «Эгер гележекдеги наслуларыгъыздан бирев нас болгъан гьалында исрайыллылар Раббигизге багъышлайгъан сыйлы къурбанлыкъларына ювукълашса, Мени янымдан оьлюп таяжакъ. Мен – Раббигизмендир+.

4Эгер Гьарунну наслусундан биревню югъагъан гён авруву неде агъылагъан насы болса, тазаланмайлы, огъар сыйлы къурбанлыкъланы ашама ярамай. Ол оьлген гьайван неде урлугъу чыкъгъан адам мурдарлагъан затгъа тийсе де, нас болар+. 5Неде ол оьзюн мурдарлайгъан сюйкелип юрюйген жангъа неде оьзюн нечик алай да мурдарлайгъан адамгъа тийсе де, нас болар. 6Ким шолагъа тийсе, ахшам болгъунча нас кююнде къалар. Жувунмай туруп, огъар сыйлы къурбанлыкъланы ашама ярамай. 7Гюн артгъан сонг, ол таза болар. Шо заман огъар сыйлы къурбанлыкъланы ашама ярар, неге тюгюл шо – ону рызкъысыдыр. 8Мурдарланмасын учун, огъар мурдар оьлген неде къыр жанлар паралагъан гьайванны ашама ярамай. Мен – Раббигизмендир+.

9Дин къуллукъчулар Мени буйрукъларымны кютсюн, ёгъесе олар айыплы къалар неде шоланы пешемегени саялы, оьлер. Мен – оланы сыйлы этеген Раббисимендир.

10Гьеч бир ят адамгъа да сыйлы къурбанлыкъны ашама ярамай. Шону не дин къуллукъчуну уьюнде яшайгъан гьакъгъа тутулгъан къуллукъчусуна ашама ярамай+. 11Тек дин къуллукъчу сатып къул алса неде къул ону уьюнде тувса, къулгъа ону ашын ашама ярар+. 12Эгер дин къуллукъчуну къызы дин къуллукъчу тюгюл адамгъа эрге барса, огъар сыйлы къурбанлыкъланы ашама ярамай. 13Тек дин къуллукъчуну къызы тул къалып къалса неде айрылып, яшы болмайлы, жагьил вакътисинде йимик, атасыны уьюнде яшама къайтса, огъар атасыны ашын ашама ярар. Тек бир ят адамгъа да шону ашама ярамай.

14Эгер ким буса да бирев сыйлы къурбанлыкъны билмейли ашап къойса, дин къуллукъчугъа шо къурбанлыкъны тёлесин, уьстюне шону багьасыны бешден бир пайын да къошсун+. 15-16Дин къуллукъчулар, ятлагъа сыйлы къурбанлыкъланы ашама къоюп ва шоллукъда оланы тёлеме борчлу этип, исрайыллылар Раббигизге этеген къурбанлыкъларын мурдарламасын. Мен – оланы сыйлы этеген Раббисимендир».

Тийишсиз къурбанлыкълар

17Раббибиз Мусагъа булай айта:

18– Гьарун, ону уланлары ва бары да исрайыллылар булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Эгер исрайыллылардан неде Исрайылда яшайгъан ятлардан ким буса да бирев Раббигизге бютюнлей яллатмакъ учун ваъдагъа гёре савгъат гьисапда неде къурбан сойма сюйсе, 19шо тетиги ёкъ уллу мююзлю гьайванлардан, къойлардан неде эчкилерден эркеги болсун. Шолай болса, къурбанлыкъ сизин пайдагъызгъа къабул этилер. 20Тетиги булангъы гьайванланы соймагъыз, неге тюгюл олар сизин пайдагъызгъа къабул этилмес+. 21Эгер ким буса да бирев Раббигизге ярашывлукъ къурбанлыкъ учун уллу мююзлю гьайванлардан неде гиччи мююзлю гьайванлардан ваъдагъа гёре савгъат гьисапда неде къурбан сойма сюйсе, къабул этилсин учун, шо гьайван сёз табып болмасдай, гьеч бир тетиксиз болсун. 22Раббигизге къурбанлыкъ учун сокъур, акъсакъ, бек эрши, шишиклери булангъы, гён аврувлу, къычыв гьайванланы соймагъыз. Шолай гьайванланы Раббигиз учун этилеген савгъат гьисапда къурбан этеген ерге салмагъыз. 23Борч тюгюл къурбанлыкъ учун сизге гьатдан озуп узун неде къысгъа бутлары булангъы оьгюзню неде токълуну сойма ярай. Тек ваъданы кютмек учун, олар ярамай. 24Раббигизге къурбанлыкъгъа безлери бузулгъан, янчылгъан, юлкъунгъан неде гесилген гьайванны соймагъыз. Сизин топурагъыгъызда шо ишни этмегиз. 25Аллагьыгъызны рызкъысы гьисапда соймакъ учун, шолай гьайванланы ятланы къолундан алмагъыз. Шо гьайванлар сизин пайдагъызгъа къабул этилмес, неге тюгюл олар бузулгъан ва оланы тетиклери бар».

26Раббибиз Мусагъа булай айта:

27– Бузав, къозу неде гидив тувса, о анасыны янында етти гюн турсун. Сегизинчи гюнден тутуп ону Раббигиз учун ялынлы къурбан этме ярар+. 28Сыйырны неде къойну оланы баласы булан бир гюн соймагъыз+.

29Раббигиз учун ярашывлукъну къурбанлыгъын соягъанда, шону пайдагъызгъа къабул этилеген кюйде союгъуз+. 30Къурбанлыкъны шо гюнокъ ашагъыз: эртенге бир затны да къоймагъыз. Мен – Раббигизмендир+.

31Мени буйрукъларымны кютюгюз ва шолагъа гёре юрюгюз. Мен – Раббигизмендир. 32Мени сыйлы атымны хорламагъыз. Исрайыллылар Мени сыйлы гёрюп абур этсин. Мен – сизин сыйлы этеген Раббигизмендир. 33Аллагьыгъыз болмакъ учун, Мен – сизин Мисриден чыгъаргъан Раббигизмендир. Мен – Раббигизмендир+.

23

Сонгугюнню ва байрамланы гьакъында

23^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

2– Исрайыллылар булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Муна Раббигизни сиз сыйлы деп билдирежек гюнлери.

3Ишлеригиз булан алты гюн машгъул болугъуз. Тек еттинчи гюн – толу рагьатлыкъны сонгугюнюдюр, сыйлы жыйынны гюнюдюр. Шо гюн ишлер булан машгъул болма ярамай. Сиз къайда яшасагъыз да, шо Раббигизге багъышлангъан сонгугюндюр»+.

Пасха ва Маясыз экмеклени байрамы

(Чыгъ 12:14-20; Сан 28:16-25; Такр 16:1-8)

4«Муна Раббигизни даимги байрамлары, сыйлы гюнлери. Сиз шоланы гьакъында токъташдырылгъан вакътиде билдирме герексиз:

5Раббигизни Пасхасы биринчи айны он дёртюнчю гюнюнде къашкъаралгъанда башлана+. 6Шо айны он бешинчи гюнюнде Раббигизни Маясыз экмеклени байрамы башлана; етти гюн маясыз экмеклер ашагъыз. 7Биринчи гюн сыйлы гюн болсун ва шо гюн гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз. 8Етти гюн Раббигизге ялынлы къурбанлыкълар этигиз, еттинчи гюн сыйлы гюн болсун ва шо гюн гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз»+.

Биринчи кюлтени къурбан этив

9Раббибиз Мусагъа булай айта:

10– Исрайыллылар булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Сиз Мен сизге береген топуракъгъа гиргенде ва ашлыкъны къайтаргъанда, дин къуллукъчугъа къайтарылгъан будайны биринчи кюлтесин[*] гелтиригиз+. 11Шо кюлте сизин пайдагъызгъа къабул этилсин учун, дин къуллукъчу шону Раббигизни алдында оьрге чюйсюн. Дин къуллукъчу ону сонгугюнню артындагъы гюн силксин. 12Сиз кюлтени оьрге чюеген гюн Раббигизге бютюнлей яллатып къурбан этмек учун, тетиги ёкъ бир йыллыкъ токълуну союгъуз. 13Шогъар майгъа булгъангъан тизив будай ундан епаны ондан эки пайындан этилген экмек къурбанлыкъны да къошугъуз. Шо – Раббигиз учун ялынлы къурбанлыкъдыр, ийис тюшюрювдюр. Дагъы да чагъырдан гинни дёртден бир пайын къурбан этип тёгюгюз. 14Тап шо гюн болгъунча, Аллагьыгъызгъа шо къурбанны этгенче, не экмек, не къыздырылгъан будай, не чийин ашамагъыз. Шо – сиз къайда турсагъыз да, гележекдеги наслулар учун даимги токъташдырывдур».

Жумаланы байрамы

(Сан 28:26-31; Такр 16:9-12)

15«Сиз кюлтени силкивюню къурбанлыгъын этген сонгугюнню артындагъы гюнден тутуп толу етти жуманы санагъыз+. 16Еттинчи сонгугюнден сонг гелеген гюнге ерли элли гюнню санагъыз ва Раббигизге янгы ашлыкъдан къурбан этигиз. 17Сиз къайда турсагъыз да, Раббигизге силкивню къурбанлыгъы гьисапда, биринчи емишлер гьисапда, тизив будай ундан епаны ондан эки пайындан ва мая къошулуп биширилген эки экмекни къурбан этигиз. 18Шо экмек булан тетиги ёкъ етти токълуну, бир яш бугъаны ва эки иркни союгъуз. Экмеклени къурбанлыкълары ва къурбанлыкъ тёгювлер булан бирче шолар Раббигизге бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ – савгъат, Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюв болар. 19Гюнагьын чаймакъ учун бир эчкини, ярашывлукъну къурбанлыгъы учун эки бирер йыллыкъ токълуну союгъуз. 20Дин къуллукъчу Раббигизни алдында башлапгъы будайны экмеги булан бирче эки де токълуну оьрге чюйсюн. Шо – Раббигизни дин къуллукъчу учун къурбанлыгъыдыр. 21Тап шо гюн сыйлы байрамыгъызны да оьтгеригиз ва гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз. Сиз къайда турсагъыз да, шо – гележекдеги наслулар учун даимги токъташдырывдур.

22Сиз топурагъыгъызда оракъ орагъанда, авлакъны ахырына ерли ормагъыз ва тёгюлген будай бюртюклени жыймагъыз. Шоланы ярлылагъа ва ятлагъа къоюгъуз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр»+.

Зурнайланы байрамы

(Сан 29:1-6)

23Раббибиз Мусагъа булай айта:

24– Исрайыллылагъа булай айт: «Еттинчи айны биринчи гюнюнде байрам рагьатлыгъыгъыз болсун, зурнайланы авазы булан чакъырылагъан сыйлы гюнюгюз болсун+. 25Гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз. Раббигизге ялынлы къурбанларыгъызны этигиз».

Гюнагьлар чайылагъан гюн

(Сан 29:7-11)

26Раббибиз Мусагъа булай айта:

27– Шо еттинчи айны онунчу гюню Тазаланывну гюню болажакъ. Шо гюн сыйлы гюнюгюз болсун, оьзюгюзню енгигиз ва Раббигизге ялынлы къурбан этигиз+. 28Шо гюн бир иш булан да машгъул болмагъыз, неге тюгюл шо – Гюнагьланы чайылывуну гюнюдюр; шо гюн Раббигизни, сизин Аллагьыгъызны, алдында сиз гюнагьлардан чайылажакъсыз. 29Ким шо гюн оьзюн енгмесе, халкъыны арасындан оьлюп таяжакъ. 30Ким сав шо гюнню узагъында иш булан машгъул болса, Мен ону халкъыны арасындан къувалажакъман. 31Бир иш булан да машгъул болмагъыз. Сиз къайда турсагъыз да, шо – гележекдеги наслулагъа даимги токъташдырывдур. 32Сизин учун шо – толу рагьатлыкъны сонгугюнюдюр. Шо гюн сиз оьзюгюзню енгме герексиз. Айны тогъузунчу гюнюню ахшамындан тутуп артындагъы гюн ахшам болгъунча, сонгугюнню абурун сакълагъыз.

Чатырланы байрамы

(Сан 29:12-39; Такр 16:13-17)

33Раббибиз Мусагъа булай айта:

34– Исрайыллылагъа булай айт: «Еттинчи айны он бешинчи гюнюнде Раббигизни Чатырланы байрамы башлана. Шо етти гюн узатыла+. 35Биринчи гюн сыйлы гюнюгюз болсун; шо гюн гьамангъы бир ишигиз булан да машгъул болмагъыз. 36Етти гюн Раббигизге ялынлы къурбанлар этигиз, сегизинчи гюн буса сыйлы гюнюгюз болсун ва шо гюн Раббигизге ялынлы къурбан этигиз. Шо – ахырынчы байрам гюндюр; шо гюн гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз.

37Раббигизни гьар замангъы байрамлары шулардыр. Шо байрамларда, Раббигизге ялынлы къурбанлар – экмеклени къурбанлыкълары булан бирче бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъланы ва тёгюп этилеген къурбанлыкъланы – этмек учун, сизин сыйлы гюнлеригиз болсун; гьар къурбанны оьзюню гюнюнде этме герексиз. 38Шо байрамлар Раббигизни сонгугюнлерини санавуна гирмей. Шо къурбанлыкълар буса сиз Раббигизге береген савгъатларыгъызны, ваъдагъа гёре этилеген бары да къурбанлыкъларыгъызны ва гёнгюллю кюйде этилеген къурбанлыкъларыгъызны санавуна гирмей.

39Гьасили, еттинчи айны он бешинчи гюнюнден тутуп, топуракъдан гелимни къайтарып, Раббигизни гьюрметине етти гюн байрам этигиз. Биринчи гюн – байрам рагьатлыгъыны гюнюдюр, сегизинчи гюн де – байрам рагьатлыгъыны гюнюдюр+. 40Биринчи гюн тереклерден тизив емишлени, хурма терекни бутакъларын, япыракълы тереклени ва оьзен ягъада оьсеген талтерекни бутакъларын алыгъыз ва Раббигизни, сизин Аллагьыгъызны, алдында шат болугъуз. 41Раббигизни гьюрметине оьтгерилеген шо байрамны гьар йыл етти гюн этигиз. Гележекдеги наслулар учунгъу шо токъташдырыв гьар даимге болур. Шо байрамны еттинчи айда оьтгеригиз. 42Етти гюн чатырларда туругъуз: Исрайылны бары да ватандашлары чатырларда турсун; 43Мен сизин Мисриден чыгъаргъанда, Мен исрайыллыланы чатырларда ерлешдиргенни наслуларыгъыз билсин. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр».

44Муса исрайыллылагъа Раббибизни гьар замангъы байрамлары гьакъында билдире.

24

Чыракъ учун май

(Сан 29:12-39; Такр 16:13-17)

24^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

2– Чыракълардагъы ярыкъны сёнме къоймай даим сакъламакъны гьайын этмек учун, исрайыллылагъа сагъа инг тизив таза зайтун май гелтирсин деп буюр+. 3Гьарун Раббигизни алдында Ёлугъувну чатырында шагьатлыкъны сандыгъыны пердесинден тышда ахшамдан тутуп эртенге ерли, гьар заман чыракълагъа къарасын. Шо – гележекдеги наслулар учун гьар даимлик токъташдырывдур. 4Чыракъны таза алтын кантиллерин Раббигизни алдында гьар заман май тёгюп таъмин этип туругъуз.

Сыйлы экмек

5– Тизив будай унну алып, он эки экмек бишир. Шоланы гьариси епаны ондан эки пайы болсун. 6Экмеклени Раббигизни алдына таза алтындан этилген тахгъа эки сыдра этип, гьар сыдрагъа алтышарны сал+. 7Гьар сыдрагъа таза арив ийисли сылама сал. Шо сылама, белги гьисапдагъы пай этилип, Раббигизге этилеген савгъат гьисапда экмек булан бирче болсун. 8Даимлик ваъдагъа гёре, шо экмекни исрайыллыланы атындан Раббигизни алдына гьар заман, сонгугюнден сонгугюнге салып туругъуз. 9Шо Гьаруннукидир ва ону уланларыныкидир. Олар шону сыйлы ерде ашасын, неге тюгюл шо зор уллу сыйлы затдыр, Раббигиз учун этилген савгъатлардан олагъа тийген даимлик пайдыр+.

Аллагьны мысгъыллап сёйлеген адамны жазалав

10Исрайыллы къатынны ва мисрили эргишини уланы исрайыллылар булан чыгъа. Къонушда ол бир исрайыллы булан ябуша. 11Сёгюше туруп, шо улан Аллагьны атын мысгъыллап сёйлей. Ону Мусаны янына гелтире. (Уланны анасыны аты Шеломит болгъан, ол Данны къавумундан чыкъгъан Дибрини къызы болгъан.) 12Раббибиз улангъа байлавлу не буюргъаны ачыкъ болгъунча, ону туснакъгъа салгъан кюйде къоя+.

13Раббибиз Мусагъа булай айта:

14– Аллагьны мысгъыллап сёйлеген адамны къонушдан тышгъа чыгъар. Ол айтагъанны эшитгенлер ону башына къолларын салсын ва жамият ону ташгъа тутуп оьлтюрсюн+. 15Исрайыллылагъа булай айт: «Оьзюню Аллагьына налат береген адам такъсырланма тарыкъ+. 16Раббигизни атын ким мысгъыллап сёйлесе де, оьлтюрюлежек. Жамият ону ташгъа тутуп оьлтюрежек. Гелгинчи болсун неде уьлкени ватандашы болсун – эгер Аллагьны атын мысгъыллап сёйлесе, ол оьлтюрюлежек+.

17Ким адамны оьлтюрсе, оьзю де оьлтюрюлсюн+. 18Ким оьзгени гьайванын оьлтюрсе, гьайван саялы гьайван тёлесин+. 19Эгер бирев ювугъуну бир санын сакъат этсе, ол этгенни оьзюне де этме герек:+
20бир санын сындырса – оьзюнюкин де сындырсын, гёзюн чыгъарса – оьзюнюкин де чыгъарсын, тишин тюшюрсе – оьзюнюкин де тюшюрсюн. Ол ювугъун нечик сакъат этген буса, оьзюн де шолай сакъат этсин. 21Гьайванны оьлтюрген адам орнуна башгъасын тёлесин, тек адамны оьлтюрген буса, оьзю де оьлтюрюлсюн. 22Гелгинчи учун да, уьлкени ватандашы учун да сизин бир къанунугъуз болсун. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр»+.

23Муса, исрайыллылагъа буйрукъ берип, олар Аллагьны мысгъыллагъан адамны къонушдан тышгъа чыгъара ва ону ташгъа тутуп оьлтюре. Исрайыллылар Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте.

25

Сонгугюнню йылы

25^1•Синай тавда Раббибиз Мусагъа булай айта:

2– Исрайыллылар булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Сиз Мен береген топуракъгъа гиргенде, Раббигизни сонгугюнюню гьюрметинден топуракъ гьар етти йылда бир ял алсын. 3Алты йыл авлакъгъа чачыгъыз, юзюмню бутагъыз ва тюшюмню къайтарыгъыз+. 4Тек еттинчи йыл топуракъны рагьатлыгъыны сонгугюню – Раббигизни сонгугюню болсун. Авлакъгъа чачмагъыз, юзюмню бутамагъыз. 5Оьзлюгюнден чыкъгъан ашлыкъны къайтармагъыз, буталмагъан борлалардагъы салкъынланы да жыймагъыз. Топуракъ учун рагьатлыкъны йылы болсун. 6Сонгугюнгю йыл топуракъда оьсген бары оьсюмлюк сизге, къулларыгъызгъа, къаравашларыгъызгъа, сизин булан бирче яшайгъан гьакъгъа тутулгъан къуллукъчуларыгъызгъа, арагъызда яшайгъан гелгинчилеге, 7гьайван-малыгъызгъа ва топурагъыгъыздагъы къыр жанлагъа рызкъы болсун. Топуракъда оьсген бары оьсюмлюкню ашама ярар».

Эсделикни йылы

8«Етти сонгугюнгю йыл къыркъ тогъуз йыл болсун учун, етти керен етишер йылны – етти сонгугюнгю йылны санагъыз. 9Еттинчи айны онунчу гюнюнде зурнай согъугъуз. Гюнагьлар чайылагъан гюн бютюн топурагъыгъызда зурнай согъугъуз+. 10Эллинчи йылны сыйлы этигиз ва бютюн топурагъыгъызда яшайгъанланы барысына да эркинликни билдиригиз. Шо йыл сизин учун эсделикни йылы болар. Гьаригиз оьзюгюзню мюлкюгюз бар ерге, гьаригиз оьзюгюзню тухумугъуз бар ерге къайтыгъыз. 11Эллинчи йыл сизин учун эсделикни йылы болар. Чачмагъыз, оьзлюгюнден чыкъгъан ашлыкъны ормагъыз ва буталмагъан борлалардан юзюмню жыймагъыз. 12Шо – эсделикни йылыдыр: шо йыл сизин учун сыйлы болсун; янгыз авлакъда оьзлюгюнден оьсген ашлыкъны ашагъыз.

13Шо эсделикни йылында гьар ким оьзюню топуракъ пайы бар ерге къайтсын.

14Къавумдашынга топуракъ сатагъанда неде ондан сатып алагъанда, бир-биригизни алдатмагъыз. 15Алагъанда, гележек эсделикни йылы болгъунча къалагъан йылланы санавун гёз алгъа тутуп сатыв этигиз. Сатывчу тюшюмню къайтарма къалгъан йылланы санавун гёз алгъа тутуп алсын+. 16Эгер кёп йыл къалгъан буса, багьасын гётеригиз, эгер де аз къалгъан буса, тёбен тюшюрюгюз. Неге тюгюл, янгыз тюшюмню санаву сатыла. 17Бир-биригизни алдатмагъыз, Аллагьыгъыздан къоркъугъуз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр.

18Мени къанунларыма гёре юрюгюз ва Мени токъташдырывларымны къастлы кюйде кютюгюз. Шо заман сиз бу топуракъда парахат яшап къаларсыз. 19Шо заман топуракъ тюшюмлю болар, сиз де тойгъунча ашап ва шонда къоркъунчсузлукъда яшап къаларсыз. 20Сиз: „Эгер биз не чачмай, не тюшюм къайтармай турсакъ, еттинчи йыл биз не ашайыкъ?“ – деп сорарсыз. 21Алтынчы йыл Мен сизин шолай шабагьатларман чы, гьатта топуракъ уьч йыллыкъ тюшюмню болдурар+. 22Сегизинчи йыл чачывгъа гиришгенде, сиз алдагъы тюшюмюгюзню ашап турарсыз. Сиз шону тогъузунчу йылны ашлыгъы бишгенче ашап турарсыз».

Мюлкге байлавлу ихтиярланы янгыртыв

23«Топуракъны даимликге сатма ярамай, неге тюгюл топуракъ Меникидир, сиз буса ятларсыз ва гелгинчилерсиз. 24Гьар гезик топуракъны сатып алагъанда, шону къайтарып сатып алма ихтияр беригиз.

25Эгер сени къавумдашынг ярлы болуп, мюлкюнден бир пайын сатса, ону ювукъ къардашы гелип, ол сатгъан пайны сатып алар+. 26Эгер къавумдашынгны огъар сатып алар йимик биревю де ёкъ буса, тек ону ишлери тюзелип гетип, сатып алмакъ учун оьзю харж тапса, 27сатгъан заманындан тутуп йылланы санасын ва оьзю сатгъан адамгъа багьасындан къалгъанын тёлесин. Шо заман ол оьзюню мюлкюне къайтсын. 28Эгер де ол къайтармакъ учун харж тапмаса, ону сатгъан пайы эсделикни йылы болгъунча сатып алгъан адамны еслигинде къалсын. Сонг топуракъ шону сатгъан адамгъа къайтарылсын. Шо заман ол оьзюню мюлкюне къайтсын+.

29Эгер бирев айланасы булан бару ишленген шагьардагъы яшавлукъ этеген уьюн сатса, сатгъан сонг да ону бир йылны узагъында къайтарып сатып алма ихтияры бар. Шо болжалны ичинде ол шону къайтарып сатып алма бола. 30Эгер айланасы булан бару ишленген шагьардагъы яшавлукъ этеген уьй толу йыл гетгенче къайтарып сатылып алынмагъан буса, шо уьй сатып алгъан адамгъа ва ону наслуларына гёче. Уьй гьатта эсделикни йылында да къайтарылмас. 31Тек айланасы булан бару ишленмеген юртлардагъы яшавлукъ этеген уьйлер ачыкъ авлакъ гьисапланар. Шоланы къайтарып сатып алма ярай. Шоланы эсделикни йылында къайтарма тарыкъ.

32Тек левилилени оьзлени мюлкюндеги шагьарлардагъы уьйлени къайтарып сатып алма ихтияры бар+. 33Левилилени мюлкю – шагьардагъы оьзлер ес болгъан уьй – сатылып алынма тарыкъ ва эсделикни йылында къайтарылма тарыкъ, неге тюгюл левилилени шагьарларындагъы – оланы исрайыллылардагъы мюлкюдюр. 34Тек оланы шагьарларыны айланасындагъы отлавлукъланы сатма ярамай, неге тюгюл шолар оланы даимлик мюлкюдюр».

Къулланы эркин этив

35«Эгер къавумдашынг ярлы ва пакъыр болса, огъар къолунгну узат; ол сени янынгда гелгинчи адам йимик яшап къалсын+. 36Огъар рибагъа акъча берме. Къавумдашынг сени булан яшайгъанын узатсын учун, Аллагьынгдан къоркъ+. 37Огъар хайыр алмакъ учун акъча берме ва къазанмакъ учун огъар рызкъыны сатма. 38Мен – Раббигизмендир, сизге Канъан топуракъны бермек учун ва Аллагьыгъыз болмакъ учун, сизин Мисриден чыгъаргъан Аллагьыгъызмандыр.

39Эгер къавумдашынг ярлы болуп, оьзюн сатса, ону къул йимик ишлеме борчлу этме+. 40Ол сени янынгда гьакъгъа тутулуп ишлейген неде гелгинчи адам йимик болсун. Ол сагъа эсделикни йылы болгъунча ишлер+. 41Шо заман ол, яшларын да алып, сени янынгдан гетер, оьзюню тухумуну ва аталарыны мюлкюню янына къайтар. 42Исрайыллылар – Мени къулларымдыр. Мен оланы Мисриден чыгъардым, оланы къулчулукъгъа сатма ярамай+. 43Олагъа вагьши кюйде буйрукълар берме. Аллагьынгдан къоркъ+.

44Сени къулларынг ва къаравашларынг айланагъыздагъы халкъланы арасындан болсун. Оьзюгюзге къулланы шо халкъланы арасындан сатып алыгъыз. 45Дагъы да къулланы арагъызда яшайгъан гелгинчилени, уьлкегизде тувгъан оланы тухумларыны арасындан сатып алыгъыз, олар да сизин мюлкюгюз болар. 46Сиз оланы наслудан наслугъа яшларыгъызгъа мюлк этип берме боласыз. Сиз олагъа къуллагъа йимик янашма боласыз, тек оьзюгюзню исрайыллы къавумдашларыгъызгъа вагьши кюйде буйрукъ бермегиз.

47Эгер сени булан турагъан ят адам неде гелгинчи, бай болуп, сени къавумдашынг буса ярлы болуп, оьзюн сени булан турагъан ятгъа неде ону уьюндеги биревге сатса, 48оьзюн сатгъан сонг, ону къайтарып сатып алма ихтияры бола. Ону къардашы сатып алма бола: 49агъаву, зукъари къардашы неде уьюндеги къайсы буса да къан къардашы сатып алма бола. Эгер де оьзюню ишлери тюзелип гетсе, ол оьз-оьзюн сатып алма бола. 50Ол ва ону сатып алгъан адам ол оьзюн сатгъан йылдан тутуп, эсделикни йылына ерли аралыкъдагъы заманны санасын. Ону эркин этмек учунгъу багьасы шо йылланы ичинде гьакъгъа тутулуп ишлейген къуллукъчугъа тёленеген акъчагъа тенг гелме тюше. 51Эгер кёп йыл къала буса, ол оьзюню азатлыгъы учун тёленген багьаны кёп янын тёлеме герек. 52Эгер эсделикни йылына аз йыл къалгъан буса, ол шо йылланы санасын ва оьзюню азатлыгъы учун шо йылланы санавуна гёре тёлесин. 53Шо йылланы боюнда огъар гьакъгъа тутулуп ишлейген къуллукъчугъа йимик янашма тюше. Еси огъар вагьши кюйде буйрукъ бермесин деп тергев этигиз.

54Гьатта, айтылып гетгени йимик, къайтарып сатылып алынмаса да, ол ва ону яшлары эсделикни йылында эркинликге чыгъар+. 55Неге тюгюл, исрайыллылар Магъа къуллукъ этедир. Олар – Мен оьзлени Мисриден чыгъаргъан Мени къулларымдыр. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр».

26

Тынглагъанлыкъ саялы болагъан шабагьатлав

(Такр 7:12-16; 28:1-14)

26^1•«Оьзюгюзге ялгъан аллагьланы этмегиз, не къуюлгъан алатланы, не сыйлы багъаналаны салмагъыз ва оьзлеге сужда къылмакъ учун топурагъыгъызда оювлары булангъы ташланы салмагъыз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр+.

2Мени сонгугюнлеримни абурлагъыз ва Мени сыйлы ериме де гьюрмет этигиз. Мен – Раббигизмендир+.

3Эгер сиз мени токъташдырывларыма гёре юрюсегиз ва къасткъылып Мени буйрукъларымны кютсегиз, 4Мен сизге оьз болжалында янгур явдуражакъман. Шо заман топуракъ гелим, авлакъдагъы тереклер буса емиш бережек+. 5Сиздеги инныр басыв юзюмню жыягъан вакътиге ерли, юзюмню жыйыв буса чачывну вакътисине ерли узатылажакъ. Сиз тойгъунча ашап ва оьз топурагъыгъызда аманлыкъда яшап туражакъсыз.

6Мен сизин топурагъыгъызда парахатлыкъ болдуражакъман: сиз рагьат юхлажакъсыз, сизин бирев де рагьатсызландырмажакъ. Мен шо топуракъдан къыр жанланы къувалажакъман, уьлкегизде сизге къаршы къылыч гётерген де болмажакъ. 7Сиз душманларыгъызны артындан тюшгенде, алдыгъызда оланы къылычларыгъыз булан йыгъажакъсыз. 8Сизин бешигиз оланы юзюсюн, юзюгюз мингин къуважакъсыз. Душманларыгъыз алдыгъызда къылычдан йыгъылажакъ+.

9Мен сизге рагьмулу гёзден къаражакъман, сизден кёп яш тувагъан кюйню этежекмен, сизин артдыражакъман ва сизин булангъы разилешивюмню унутмажакъман. 10Сизге янгы йылгъы тюшюмге ерни бошатмакъ учун гетген йылгъысын ташлама заман етишгенде де, сиз шо эсги тюшюмюгюзден ашап туражакъсыз. 11Мени турагъан ерим сизин арагъызда болажакъ ва Мен сизден гьеч жиргенмежекмен. 12Мен сизин арагъызда туражакъман ва сизин Аллагьыгъыз болажакъман, сиз де Мени халкъым болажакъсыз+. 13Мен – Раббигизмендир, мисрилилени алдында сиз дагъы къуллар болмасын учун, сизин Мисриден чыгъаргъан Аллагьыгъызмандыр. Мен сиздеги къулчулукъну боюнсасын юлкъуп алып ташладым ва сиз, башыгъызны да гётерип, оьктем кюйде юрюйген кюйню этдим»+.

Тынгламагъанлагъа этилеген налат

(Такр 28:15-68)

14•«Тек сиз Магъа тынгламасагъыз, бары да шо буйрукъланы кютмесегиз, 15Мени токъташдырывларымны гери урсагъыз, Мени къанунларымдан жиргенсегиз, Мени булангъы разилешивюгюзню буза туруп, Мени бары да буйрукъларымны кютмесегиз, 16Мен шулай этежекмен: Мен сизге бирден гьуя-гьарай салажакъман: гёзлеригизни тунукълашдырагъан, санларыгъызны бошатагъан кёкюрек аврувну ва къыздырма-беззекни къабундуражакъман. Сизин чачывугъуз негьакъ болуп токътажакъ, неге тюгюл тюшюмюгюзню душманларыгъыз ашажакъ+. 17Мен Оьзюмню юзюмню сизге къаршы бакъдыражакъман, шо заман душманларыгъыз сизин янчажакъ. Сизин гёрюп ярамайгъанлар сизге буйрукъ береген болажакъ, сиз де гьатта артыгъыздан гьеч бирев де чапгъын этип тюшмесе де, къачажакъсыз+.

18Эгер сиз Магъа шондан сонг да тынгламасагъыз, Мен сизин гюнагьларыгъыз саялы етти керен артыкъ такъсырлажакъман. 19Мен сизин хырча оьктемлигигизни сындырып ташлажакъман ва уьстюгюздеги кёкню темир, тюбюгюздеги топуракъны буса багъыр этип къояжакъман. 20Сиз гючюгюзню негьакъ харжлажакъсыз, неге тюгюл топурагъыгъыз тюшюм, шондагъы тереклер буса емиш бермежек.

21Эгер сиз, Мени душманларым кюйде де къалып, Магъа тынглама сюймесегиз, гюнагьларыгъыз саялы Мен балагьларыгъызны етти керен артдыражакъман+. 22Мен сизге къыр жанланы бакъдыражакъман, олар сизин авлетлеригизден магьрюм этежек, гьайван-малыгъызны къыражакъ ва сизин санавугъузну шолай аз этежек чи, гьатта ёлларыгъыз боппо-бош болуп къалажакъ+.

23Эгер сиз шондан сонг да тюз ёлгъа тюшмесегиз ва Магъа душман кюйде къалсагъыз, 24Мен де сизин душман тутажакъман ва гюнагьларыгъыз саялы етти керен артыкъ жазалажакъман. 25Бузулгъан разилешив саялы оьч ала туруп, Мен сизге къаршы къылычымны гётережекмен. Сиз шагьарларыгъызгъа гирип яшынгъанда буса, сизге къырып къоягъан аврувну къабундуражакъман, сиз де душманларыгъызны къолуна тюшежексиз. 26Мен сизин экмекден магьрюм этежекмен, он къатынгиши бир кёрюкде экмек биширеген болажакъ. Сизге экмекни оьлчеп бережек. Сиз ашажакъсыз, тек тоймажакъсыз.

27Эгер сиз шондан сонг да тюз ёлгъа тюшмесегиз ва Магъа душман кюйде къалсагъыз, 28Мен де сизин душман тутажакъман ва къазапланмакълыгъымдан гюнагьларыгъыз саялы етти керен артыкъ такъсырлажакъман. 29Сиз оьзюгюзню уланларыгъызны ва къызларыгъызны этин ашайгъан болажакъсыз+.

30Мен бийикликлердеги сизин сыйлы ерлеригизни бузажакъман, арив ийис тюшюреген къурбан этеген ерлеригизни уватажакъман, сизин оьлтюрюп, сюеклеригизни хум-хуваты чыкъгъан ялгъан аллагьларыгъызны уьстюне ташлажакъман ва сизден жиргенеген болажакъман+. 31Мен шагьарларыгъызны дагъытажакъман, ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этеген ерлеригизни боппо-бош этежекмен ва сиз этген къурбанларыгъызны ийис тюшюрювлерин татымажакъман+. 32Мен топурагъыгъызны шолай боппо-бош этежекмен чи, гьатта шонда гёчюп ерлешген душманларыгъыз гьайран болуп къалажакъ+. 33Мен сизин оьзге халкъланы арасында чачып къояжакъман ва сувурулгъан къылычым булан артыгъыздан гьызарлап юрюжекмен. Топурагъыгъыз боппо-бош болажакъ, шагьарларыгъыз буса дагъылажакъ+. 34Шо заман топурагъыгъыз оьзюню сонгугюнгю йылларындан гьар заман леззет алып туражакъ. Неге тюгюл, сиз душманларыгъыз булан ягъа тутуп токътагъанда, топурагъыгъыз ташлангъан гьалында къалажакъ. Шо заман топурагъыгъыз ял алып ва оьзюню сонгугюнгюнлеринден леззет алып туражакъ+. 35Эгер топуракъ сиз оьзюнде яшагъан чакъы заман ял алмай турса, сонг шо топуракъ сиз яшагъан замандагъы сонгугюнлер саялы ял алып туражакъ.

36Душманларыны топуракъларында сав къалгъанланы юреклерин Мен шолай къоркъач этежекмен чи, гьатта ел уьфюргендеги япыракъны тавушу оланы къачмагъа борчлу этежек. Олар къылычдан къачагъандай къачажакъ, артындан чапгъын этип чыкъгъанлар болмаса да, йыгъылып къалажакъ. 37Артындан чапгъын этип чыкъгъанлар болмаса да, олар къылычдан къутулма къарайгъандай, бири-бирине сюрюнюп айланажакъ. Душманларыгъызгъа къаршы гётерилмек учун, сизин гючюгюз болмажакъ. 38Сиз оьзге халкъланы арасында оьлюп къалажакъсыз, душманларыгъызны топурагъы сизин ютуп къояжакъ. 39Оьлмей сав къалгъанлар оьзлени ва аталарыны гюнагьлары саялы душманларыны топурагъында оьлежек.

40Тек олар, Магъа хыянатлыкъ этгени ва Мени душман тутгъаны йимик, оьзлени ва аталарыны гюнагьларына мюкюр болмаса+
41(шо саялы Мен олагъа къаршы чыкъгъан эдим, оланы оьзлени душманларыны топурагъына чыгъаргъан эдим), оланы къайпанмайгъан юреклери юваш болса ва олар оьзлени гюнагьларын чайса, 42Мен Якъуб булан бегетген разилешивюмню, Исгьакъ булан бегетген разилешивюмню, Ибрагьим булан бегетген разилешивюмню эсге алажакъман. 43Неге тюгюл, топуракъ оларсыз ташланып къалгъанда, олар оьзлени гюнагьларын чайып айланагъанда, Мени токъташдырывларымны гери ургъанда ва Мени токъташдырывларымны гёрюп ярамайгъан болгъанда, олар шо топуракъны къоюп гетежек ва топуракъ сонгугюнгю йылларындан леззет алып туражакъ. 44Тек гьатта олар душманларыны топурагъындагъы заманда да, оланы лап дагъытып къоймас учун ва Оьзюмню олар булан бегетген разилешивюмню бузмас учун, Мен оланы гери урмажакъман ва олагъа къазапланмажакъман. Мен – Раббимендир, оланы Аллагьымандыр. 45Оланы хатиринден Мен оланы ата-бабалары булан бегетген разилешивюмню эсге алажакъман. Ата-бабаларыны Аллагьы болмакъ учун, Мен оланы оьзге халкъланы гёз алдында Мисриден чыгъардым: Мен – Раббимендир».

46Раббибиз Мусадан таба Синай тавда Оьзю ва исрайыллылар булан токъташдыргъан къанунлар, къайдалар ва токъташдырывлар шулардыр.

27

Ваъдагъа гёре этилеген къурбанлыкълар

27^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

2– Исрайыллылар булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Эгер бирев, инсанны тийишли багьасын да тёлеп, ону Раббигизге багъышлама сююп, оьзтерече ваъда берсе,+
3йигирма йыл булан алтмыш йылны арасындагъы эргишини Сыйлы ерни шекелине гёре элли шекел гюмюшге багьала. 4Эгер ол тиштайпа буса, ону отуз шекелге багьала. 5Эгер эргишини оьмюрю беш йыл булан йигирма йылны арасында буса, йигирма шекелге, тиштайпаны буса он шекелге багьала. 6Эгер оьмюрю бир ай булан беш йылны арасында буса, уланъяшны беш шекел гюмюшге, къызъяшны буса уьч шекел гюмюшге багьала. 7Эгер оьмюрю алтмыш йыл ва шондан артыкъ буса, эргишини он беш шекелге, къатынгишини буса он шекелге багьала. 8Эгер ваъда этген адам токъташдырылгъан багьаны тёлемек учун бек ярлы буса, ону дин къуллукъчуну янына гелтирсин; дин къуллукъчу ону къурбан этеген адамны мадарлылыгъына гёре багьалап бережек.

9Эгер ваъдагъа гёре Раббигизге къурбан этме ярайгъан гьайван-малны багъышлай буса, Раббигизге берилген гьайван сыйлы болуп токътай. 10Шону не алышдырма ярамай, не яхшысына неде яманына алышдырма ярамай. Эгер бир гьайванны башгъасына алышдырса, шолар экиси де сыйлы болуп токътай. 11Эгер ваъдагъа гёре Раббигизге къурбан этме ярамайгъан таза тюгюл гьайванны багъышлай буса, шону дин къуллукъчуну янына гелтирсин; 12дин къуллукъчу – яхшымы неде яманмы – шону багьалап бережек. Дин къуллукъчу не багьаны токъташдырса, шолай болажакъ. 13Эгер еси гьайванны къайтарып сатып алма сюе буса, шону багьасына бешден бир пайны къошсун+.

14Эгер бирев Раббигизге уьюн багъышлай буса, яхшымы неде яманмы – шону дин къуллукъчу токъташдыражакъ. Дин къуллукъчу не багьаны токъташдырса, шолай болажакъ. 15Эгер уьюн багъышлагъан адам шону къайтарып сатып алма сюе буса, шону багьасына бешден бир пайны къошсун, шо заман уьй янгыдан онуки болуп токътажакъ.

16Эгер бирев оьзюне варисликге тюшген авлакъны гесегин Раббигизге багъышлай буса, шо гесекге нечакъы урлукъ тарыкъ болагъанын гёз алгъа тутуп багьалама тарыкъ – арпаны гьомери учун эллишер гюмюш шекел. 17Эгер ол авлакъны эсделикни йылында багъышлай буса, шо багьасы алышынмагъан кююнде къала+. 18Эгер де ол оьзюню авлагъын эсделикни йылындан сонг багъышлай буса, шону дин къуллукъчу гележек эсделикни йылы болгъунча къалгъан йылланы гьисаплап багьаласын ва тийишли кюйде багьасын тюшюрсюн. 19Эгер авлагъын багъышлагъан адам шону къайтарып сатып алма сюе буса, багьасына бешден бир пайны къошсун, шо заман авлакъ янгыдан онуки болажакъ. 20Тек авлакъ къайтарып сатып алынмагъан буса неде башгъа адамгъа сатылгъан болгъан буса, шону къайтарып сатып алма ярамай+. 21Шолай авлакъ эсделикни йылында эркин болса, Раббигизге багъышлангъан авлакъ гьисапда, сыйлы болажакъ; авлакъ дин къуллукъчуланы мюлкю болажакъ+.

22Эгер бирев Раббигизге варисликге тюшген авлакъны тюгюл, сатып алгъанын багъышлай буса, 23шону дин къуллукъчу гележек эсделикни йылы болгъунча къалгъан йылланы гьисаплап багьаласын. Багьасы шо гюнокъ тёленсин. Шо Раббигиз учун этилеген сыйлы къурбанлыкъдыр. 24Эсделикни йылында авлакъ оьзюнден сатылып алынгъан, оьзюню варислик топурагъы болгъан адамгъа къайтажакъ. 25Бары да багьаланы Сыйлы ерни шекелине гёре токъташдырма тарыкъ, бир шекелни ичинде йигирма гера[*] бар+.

26Тек бирев де гьайванланы башлапгъы балаларын багъышламасын, неге тюгюл шолар булай да Раббигизникидир; оьгюз болсун неде ирк болсун – башгъа тюгюл, шолар Раббигизникидир+. 27Эгер шо таза гьайван тюгюл буса, шону, токъташдырылгъан багьасын тёлеп ва шогъар бешден бир пайын да къошуп, къайтарып сатып алма ярай. Эгер шону къайтарып сатып алмаса, багьасына гёре сатма тарыкъ+.

28Тек дагъытыв булан байлавлу айрыча ваъда бола. Биревге де оьзю ес болгъан ва шо айрыча ваъдагъа гёре Раббигизге багъышлагъан бир затны да – инсан болсун, гьайван болсун, варислик топуракъ болсун – башгъа тюгюл, не сатма, не къайтарып сатып алма ярамай. Ваъдагъа гёре багъышлангъан бары зат – Раббигизни зор уллу сыйлылыгъыдыр.

29Ваъдагъа гёре багъышлангъан инсанны къайтарып сатып алма ярамай, ону оьлтюрме герек+.

30Топуракъ болдургъан затланы – топуракъда оьсген будай болсун неде тереклердеги емиш болсун – башгъа тюгюл, ондан бир пайы Раббигизникидир. Шо – Раббигизни сыйлылыгъыдыр+.

31Эгер бирев оьзюню ондан бир пайын къайтарып сатып алма сюе буса, шону багьасына бешден бир пайны къошсун+. 32Уллу ва гиччи мююзлю гьайван-малны бары да ондан бир пайы – гьисапчы санавун юрютеген гьар онунчу гьайван – Раббигизни сыйлылыгъы болуп токътажакъ. 33Еси яхшымы неде яманмы деп къарамасын ва гьеч бир алышдырыв этмесин. Эгер ол алышдырса, эки де гьайван сыйлылыкълар болажакъ; шоланы сатып алма ярамай».

34Исрайыллылар учун Раббибиз Мусагъа Синай тавда берген буйрукълар шулардыр.

* 2:2 Белги гьисапдагъы пай йимик – къурбанлыкъ дин къуллукъчулагъа рызкъы гьисапда тийгенде, шо къурбанлыкъны бир гесегин къурбан этеген ерге салып яллатма тюше. Шо гесек къурбан этилгенликни гёрсете.

* 8:8 Эпот – алдырыкъ йимик зат. Шону дин къуллукъчу оьзюню къуллугъун кютегенде тагъа болгъан. Урим ва Туммим – Чыгъ 28:30 баянлыкъгъа къара.

* 10:1 Ят болгъан ялынны алып – Надап ва Абигьут, къурбан этеген ерден тюгюл, къайдан буса да Сыйлы ерден тышдан алынгъан жыжымланы пайдаландыргъан; олар этген жинаятчылыкъ шону булан байлавлу.

* 11:5 Даман – къаркъарасы къоян чакъы бир гиччирек жан. Гёрюнюшю гемиривчю жангъа ошашлы.

* 18:21 Мологь – аммунлуланы ялгъан аллагьы.

* 23:10 Будайны биринчи кюлтеси – Паластинде башлап арпаны ора болгъан.

* 27:25 Гера – Чыгъ 30:13 баянлыкъгъа къара.

+ 1:2 Лев 6:8-13
+ 1:9 Чыгъ 29:18
+ 1:13 Лев 1:9

+ 1:14 Лев 5:7, Лев 12:8, Лев 14:4, Лев 15:14, Лев 15:29, Сан 6:10

+ 1:17 Яр 15:10, Лев 1:9
+ 2:1 Лев 6:14-18, Сан 15:4-9
+ 2:2 Лев 1:9
+ 2:3 Лев 7:10, Лев 10:13
+ 2:4 Чыгъ 29:2
+ 2:5 Лев 6:21
+ 2:9 Лев 1:9
+ 2:11 Лев 6:17
+ 2:12 Чыгъ 23:19
+ 2:13 Сан 18:19,
+ 2:14 Лев 23:14
+ 2:16 Лев 2:1, Лев 1:9
+ 3:1 Лев 7:11-21, Лев 7:29-34
+ 3:5 Лев 1:9
+ 3:11 Лев 1:9, Лев 21:6, Сан 28:2,
+ 3:16 Лев 1:9, Лев 7:23

+ 3:17 Яр 9:4, Лев 7:26, Лев 17:10, Такр 12:23-24, Элч 15:20, Элч 15:29

+ 4:2 Лев 5:15, Сан 15:22-29

+ 4:7 Чыгъ 30:1-2

+ 4:11 Чыгъ 29:14, Лев 6:11, Лев 9:11, Лев 16:27, Сан 19:3, Сан 19:5

+ 4:13 Сан 15:24-25
+ 4:17 Сан 19:4
+ 4:27 Сан 15:27
+ 4:31 Лев 1:9
+ 5:2 Лев 11
+ 5:3 Лев 12
+ 5:4 1 Пач 14:24, 1 Пач 14:29,
+ 5:7 Лев 1:14, Лев 12:8
+ 5:11 Сан 5:15
+ 5:13 Лев 2:3
+ 5:15 Лев 4:2, Лев 4:27, Сан 15:22-29

+ 5:16 Лев 6:5, Лев 22:14, Лев 27:13, Лев 27:15, Лев 27:27, Лев 27:31, Сан 5:7

+ 6:2 Чыгъ 23:4, Лев 19:11
+ 6:5 Сан 5:7
+ 6:9 Лев 1:2-17
+ 6:10 Чыгъ 28:39-43
+ 6:11 Лев 4:2
+ 6:14 Лев 2
+ 6:17 Лев 2:11
+ 6:18 Чыгъ 29:37, Лев 6:18
+ 6:21 Лев 2:5, Лев 1:9
+ 6:22 Чыгъ 29:23-25
+ 6:25 Лев 4
+ 6:28 Лев 11:32, Лев 15:12
+ 6:30 Лев 16:27
+ 7:1 Лев 5:14
+ 7:7 Лев 14:13
+ 7:9 Лев 2:4-5
+ 7:10 Лев 2:3
+ 7:11 Лев 3
+ 7:12 Лев 2:4, Сан 6:15
+ 7:15 Лев 22:29-30
+ 7:16 Лев 19:5-8
+ 7:20 Лев 22:3
+ 7:23 Лев 3:16-17
+ 7:24 Лев 17:15

+ 7:26 Яр 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10-11, Лев 17:14, Такр 12:23-24, Элч 15:20, Элч 15:29

+ 7:31 Сан 6:20
• 8:1 Чыгъ 29:1-36
+ 8:8 Чыгъ 28:30
+ 8:9 Чыгъ 28:36
+ 8:10 Чыгъ 30:26-29, Сан 7:1
+ 8:12 Чыгъ 30:30
+ 8:15 Чыгъ 27:2
+ 8:16 Лев 3:3-4
+ 8:17 Лев 4:11-12
+ 8:21 Лев 1:9
+ 8:23 Лев 14:14-17
+ 9:11 Лев 4:11-12, Сан 19:5
+ 9:23 Сан 6:22-27
+ 9:24 3 Пач 18:38,
+ 10:1 Чыгъ 6:23, Чыгъ 30:9

+ 10:2 Сан 11:1, Сан 16:35, Сан 3:4, Сан 26:61

+ 10:3 Чыгъ 19:22
+ 10:4 Чыгъ 6:18, Чыгъ 6:22
+ 10:6 Лев 21:10
+ 10:7 Лев 21:10
+ 10:10 Лев 11:47
+ 10:13 Лев 2:3
+ 10:16 Лев 9:3, Лев 9:15
+ 10:18 Лев 6:26
• 11:1 Такр 14:3-20
+ 11:2 Мк 7:19, Элч 10:12-15, Рум 14:14
+ 11:22 Мк 1:6

+ 11:25 Лев 13:6, Лев 13:34, Лев 14:8, Лев 14:9, Лев 14:47, Лев 15:5, Лев 16:26, Лев 16:28, Лев 17:15, Сан 19:10, Сан 31:24

+ 11:32 Лев 15:12, Сан 19:15
+ 11:33 Лев 6:28, Лев 15:12
+ 11:39 Лев 17:15, Лев 22:8, Такр 14:21

+ 11:44 Лев 19:2, Лев 20:7, Лев 20:26, Лев 21:8, 1 Пет 1:16, Ягь 12:10

+ 11:47 Лев 10:10,
+ 12:2 Лев 15:19
+ 12:3 Яр 17:12
+ 12:4 Лкъ 2:22
+ 12:8 Лев 1:14, Лкъ 2:24
+ 13:3 Сан 12:10, 4 Пач 5:1, 4 Пач 15:5,
+ 13:6 Лев 11:25
+ 13:34 Лев 11:25, Лев 13:6
+ 13:46 Сан 5:2, Сан 12:14, Лкъ 17:12
+ 14:2 Мат 8:4, Мк 1:44, Лкъ 5:14, Лкъ 17:14
+ 14:4 Лев 1:14, Сан 19:6, Чыгъ 12:22
+ 14:7 4 Пач 5:10, Лев 16:22
+ 14:8 Лев 11:25
+ 14:13 Лев 7:7
+ 14:14 Лев 8:23
+ 14:25 Лев 8:23
+ 14:47 Лев 11:25
+ 14:49 Лев 14:4
+ 14:56 Лев 10:10
+ 15:5 Лев 11:25
+ 15:12 Лев 6:28, Лев 11:32
+ 15:14 Лев 1:14
+ 15:16 Такр 23:10
+ 15:19 Лев 12:2
+ 15:24 Лев 18:19

+ 15:25 Лев 11:47, Мат 9:20, Мк 5:25, Лкъ 8:43

+ 15:29 Лев 1:14
+ 15:31 Сан 5:3, Сан 19:13, Сан 19:20,
+ 16:1 Лев 10:2

+ 16:2 Чыгъ 26:31, Чыгъ 30:10, Мат 27:51, Ягь 6:19, Ягь 9:3, Чыгъ 25:22

+ 16:4 Чыгъ 28:39-43,
+ 16:13 Чыгъ 25:21-22
+ 16:18 Чыгъ 30:10
+ 16:22 Лев 14:7
+ 16:23 Лев 6:11
+ 16:26 Лев 11:25

+ 16:27 Чыгъ 29:14, Лев 4:11-12, Лев 6:30, Лев 9:11, Сан 19:5, Ягь 13:11

+ 16:29 Лев 23:27-32, Сан 29:7-11
+ 16:32 Чыгъ 29:30
+ 17:5 Такр 12:15-20
+ 17:6 Яр 8:21, Лев 1:9
+ 17:9 Такр 12:20
+ 17:10 Яр 9:4-6, Лев 3:17
+ 17:11 Ягь 9:22
+ 17:13 Такр 12:16, Такр 12:24
+ 17:15 Лев 11:25, Лев 11:40
• 18:1 Лев 20:11-22

+ 18:5 Такр 4:1, Такр 32:47, Айт 4:4, Рум 8:13, Рум 10:5, Гал 3:12

+ 18:8 Такр 22:30
+ 18:9 Такр 27:22, 2 Пач 13:12
+ 18:15 Яр 38:26
+ 18:16 Мат 14:4, Мк 6:18
+ 18:17 Такр 27:23
+ 18:18 Яр 29:30, Яр 30:15
+ 18:19 Лев 15:24
+ 18:20 Чыгъ 20:14
+ 18:22 Яр 19:5, Рум 1:27
+ 18:23 Чыгъ 22:19
+ 18:25 Сан 35:34,
+ 19:2 Лев 11:44, 1 Пет 1:16
+ 19:3 Чыгъ 20:8-12
+ 19:4 Чыгъ 20:3-5, Такр 5:8
+ 19:5 Лев 7:16-18
+ 19:9 Лев 23:22, Такр 24:19,

+ 19:11 Чыгъ 20:15, Лев 6:2-3, Эф 4:25, Кол 3:9

+ 19:12 Чыгъ 20:7, Такр 5:11,
+ 19:13 Такр 24:14-15, Рум 13:8
+ 19:15 Чыгъ 23:2-3, Такр 1:17

+ 19:16 Чыгъ 23:1, Чыгъ 23:7, Такр 27:25, 3 Пач 21:1-11

+ 19:17 Мат 18:15, Лкъ 17:3

+ 19:18 Айт 20:22, 1 Пач 20:17, Мат 5:43, Мат 19:19, Мат 22:39, Мк 12:31, Лкъ 10:27, Якъ 2:8, Рум 13:9, Гал 5:14

+ 19:19 Такр 22:9

+ 19:26 Яр 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10, Такр 12:23-24, Элч 15:20, Элч 15:29, Такр 18:10

+ 19:27 Лев 21:5
+ 19:28 Лев 21:5, Такр 14:1
+ 19:29 Такр 23:17
+ 19:30 Лев 26:2
+ 19:31 Чыгъ 22:18, Такр 18:11, 1 Пач 28:7
+ 19:32 Айт 20:29
+ 19:33 Чыгъ 22:21

+ 19:34 Чыгъ 12:49, Лев 24:22, Сан 15:16, Такр 10:19

+ 19:36 Такр 25:13, Айт 11:1, Айт 20:10,
+ 20:2 Лев 18:21
+ 20:3 Лев 17:10,
+ 20:4 Такр 17:2-5
+ 20:6 Лев 19:31
+ 20:7 Лев 11:44
+ 20:9 Чыгъ 21:17

+ 20:10 Чыгъ 20:14, Лев 18:20, Такр 22:22, Югь 8:5

+ 20:11 Лев 18:7-16, Такр 22:30, Яр 35:22
+ 20:12 Яр 38:26
+ 20:13 Лев 18:22, Рум 1:27
+ 20:14 Лев 18:17, Такр 27:23
+ 20:15 Чыгъ 22:19
+ 20:17 Лев 18:9, 2 Пач 13:12
+ 20:18 Лев 15:24, Лев 18:19
+ 20:19 Лев 18:12-13
+ 20:20 Лев 18:14
+ 20:21 Лев 18:16, Мат 14:4, Мк 6:18
+ 20:24 Чыгъ 3:17
+ 20:25 Лев 11:2-47, Такр 14:4-20
+ 20:26 Лев 11:44
+ 20:27 Лев 19:31, Чыгъ 22:18
+ 21:5 Лев 19:27
+ 21:6 Лев 3:11
+ 21:8 Лев 11:44
+ 21:9 Яр 38:24
+ 21:10 Лев 10:6,
+ 21:11 Сан 19:14
+ 21:12 Лев 10:7
+ 21:18 Такр 23:1
+ 22:3 Лев 7:20-21
+ 22:4 Лев 13:3, Лев 15:2, Сан 19:11
+ 22:8 Чыгъ 22:31, Лев 11:40, Лев 17:15
+ 22:10 Чыгъ 29:33
+ 22:11 Сан 18:11
+ 22:14 Лев 6:5
+ 22:20 Такр 15:21, Такр 17:1,
+ 22:27 Чыгъ 22:30
+ 22:28 Чыгъ 23:19, Такр 22:6
+ 22:29 Лев 7:12
+ 22:30 Лев 7:12-15
+ 22:33 Сан 15:41
+ 23:3 Чыгъ 20:8, Чыгъ 35:2
+ 23:5 Чыгъ 12:1-13
+ 23:8 Чыгъ 12:14-20, Чыгъ 13:3-7

+ 23:10 Чыгъ 23:19, Чыгъ 34:26, Сан 15:20, Такр 26:2

+ 23:15 Чыгъ 23:16, Чыгъ 34:22, Такр 16:9
+ 23:22 Лев 19:9, Такр 24:19,
+ 23:24 Сан 29:1-6
+ 23:27 Лев 16:29-31, Сан 29:7-11
+ 23:34 Сан 29:12-39, Такр 16:13-15
+ 23:39 Чыгъ 23:16
+ 24:2 Чыгъ 25:31, Чыгъ 27:20-21
+ 24:6 Чыгъ 25:30
+ 24:9 1 Пач 21:6, Мат 12:4
+ 24:12 Сан 15:34
+ 24:14 Сан 15:35-36
+ 24:15 Чыгъ 20:7, Такр 5:11
+ 24:16 3 Пач 21:10
+ 24:17 Яр 9:6, Чыгъ 21:12, Сан 35:31
+ 24:18 Чыгъ 21:33, Чыгъ 21:34
+ 24:19 Чыгъ 21:23-25, Такр 19:21, Мат 5:38

+ 24:22 Чыгъ 12:49, Лев 19:34, Сан 15:16, Такр 10:19

• 25:1 Чыгъ 23:10-11
+ 25:3 Лев 26:34-35
+ 25:9 Лев 23:27
+ 25:15 Лев 27:17-24
+ 25:21 Такр 28:8
+ 25:25 Сан 27:11,
+ 25:28 Лев 27:19-21
+ 25:32 Сан 35:2,
+ 25:35 1 Югь 3:17
+ 25:36 Чыгъ 22:25-27, Такр 15:7-8
+ 25:39 4 Пач 4:1, Мат 18:25, Такр 24:14
+ 25:40 Чыгъ 21:2, Такр 15:12
+ 25:42 1 Кор 7:23
+ 25:43 Эф 6:9
+ 25:54 Чыгъ 21:2, Такр 15:12
• 26:1 Такр 11:13-15, Такр 28:1-14
+ 26:1 Чыгъ 20:4-5, Чыгъ 23:24
+ 26:2 Лев 19:30

+ 26:4 Такр 11:14, Такр 28:12, Заб 66:7, Заб 84:13

+ 26:8 Такр 32:30,
+ 26:12 Вагь 21:3
+ 26:13 Чыгъ 20:2, Такр 5:6
• 26:14 Такр 28:15-68
+ 26:16 Такр 28:22, 3 Пач 8:37,
+ 26:17 3 Пач 8:33, Айт 28:1
+ 26:21 Яр 4:15, Заб 78:12
+ 26:22 Такр 32:24
+ 26:29 Такр 28:53, 4 Пач 6:29,
+ 26:30 4 Пач 23:20,
+ 26:31 4 Пач 25:9
+ 26:32 Такр 29:24, 3 Пач 9:8,
+ 26:33 Такр 4:27, Такр 28:64,
+ 26:34 Чыгъ 23:10-11, Лев 25:2-7,
+ 26:40 3 Пач 8:47,
+ 27:2 Сан 30, 1 Пач 1:11, 1 Пач 1:28
+ 27:13 Лев 6:5
+ 27:17 Лев 25:15
+ 27:20 Лев 25:28
+ 27:21 Сан 18:14
+ 27:25 Чыгъ 30:13
+ 27:26 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16
+ 27:27 Лев 6:5
+ 27:29 Сан 21:2,
+ 27:30 Сан 18:21, Такр 14:22
+ 27:31 Лев 6:5

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KUM

Сёзлюк (Таврат)

Сёзлюк (Таврат)

1. А

2. Б

3. П

4. Ч

5. М

6. Ж

7. З

8. С

9. Б

10. В

11. Г

12. Д

13. Е

14. Ж

15. З

16. И

17. К

18. Я

19. Б

20. К

21. Т

22. Б

23. Г

24. Б

25. Я

26. Э

27. Л

28. М

29. Н

30. О

31. П

32. Р

33. С

34. Т

35. У

36. Ш

37. Э

38. Ю

39. Я

Сёзлюк

Абип – Чыгъ 12:2 гёре, йылны биринчи айы. Март-апрель айлар булан рас геле.

Абип ай, нисан ай – ягьуди рузнамагъа гёре, абип ай йылны биринчи айы болгъан (мартны ортасындан апрелни ортасына ерли). Бу айны башгъа аты – нисан.

Адам – Аллагь Оьзю яратгъан биринчи инсан. Ер юзюндеги бары да инсанлар ондан ва ону къатыны Гьавадан баш ала. Адам ва Гьава, Аллагьны буйругъун да бузуп, биринчи гюнагь ишни этгенлерден санала. Шондан берли оланы наслулары гюнагь ишлер этегенин токътатмагъан, инсанланы гюнагьлары саялы такъсыр буса оьлюм болуп токътагъан.

Адум – Исавну ва исрайыллыланы ювукъ къардашларыны наслуларына тагъылгъан ат. Бу ат ягьудиче «къызыл» деген маънаны англата. Исав оьзюню башлап тувгъан авлетлигин къызыл тюсдеги бурчакъ шорпагъа сатгъан, шо саялы огъар «Адум» деген ат тагъылгъан. Исав ва ону наслулары яшагъан вилаятгъа да Адум деп айтылгъан. Шо вилаят Саир тавларда, Урдун къолну эки де ягъында ерлешген болгъан. Исрайыллылар Мисриден чыгъагъанда, Адумну халкъы оланы оьзлени топурагъындан оьтюп чыкъма къоймагъан. Къара Исав.

Амаликлилер – исрайыллылар Канъан топуракъны елегенче, шону къырыйында бир ерден башгъа ерге гёчюп яшагъан бир халкъ. Бу къавум аслу гьалда Оьлю денгизни къыбласында ва гюнбатышында – Негеп дангылда яшагъан. Исрайыллылар Мисриден чыкъгъандокъ, амаликлилер олагъа чапгъын этген. Шо замандан тутуп олар исрайыллыланы душманлары гьисаплана. Аллагь исрайыллылагъа амаликлилени къырып битдирмекни буюргъан. Тек шо иш янгыз Гьизкия деген ягьуди пачаны гьакимлигини вакътисинде яшавгъа чыкъгъан.

Амин – бу сёз бырынгъы ягьуди тилде «гьакъ герти» неде «гьакълыкъ», «шолай болсун дагъы» деген маъналаны англата. Кёбюсю гезиклерде дуаны ахырында къоллана. Шону кюрчюсюне «шексиз» деген маънаны англатагъан ягьуди сёз салынгъан. «Амин» деген сёз булан ваъза неде дуа башланма неде тамамланма бола. Бир адам, оьзге адам айтгъан сёзлеге жавап гьисапда бу сёзню айта туруп, ону шо сёзлери булан толу разилигин билдире.

Аммунлулар – Лутну уланы Бен-Аммини гиччи къызындан тувгъан наслулары. Аммунлулар Мологь деген ялгъан аллагьгъа сужда къылгъан. Олар Урдун оьзенден гюнтувуш якъда яшагъан (гьалиги Урдун пачалыкъны гесеги) ва аслу гьалда исрайыллыланы душманлары болгъан. Ахырда да аммунлулар Исрайылны халкъыны наслулары гьисапланмайгъан болгъан.

Аморлулар – исрайыллылар Канъанны елегенче, шо топуракъда яшагъан аслу халкъланы бириси. «Аморлулар» деген сёз бир-бирде шо заманларда Канъан топуракъда яшагъан бары да халкъланы англатмакъ учун къоллангъан. Шо саялы бир-бир текстлерде бу сёз «аморлу халкълар» деп таржума этиле.

Арив ийисли сылама – сийрек ёлугъагъан терекден алынып къурутулгъан сылама. Шону яллатагъанда, арив ийис чыгъа. Ладанны бек уллу багьасы болгъан. Шону тютюнюн чыгъарыв Сыйлы чатырда, сонг Ерусалимдеги Ибадатханада юрюлеген къурбанланы бириси болгъан. Булай арив ийисли затланы оьзге аты – фимиам.

Астарта – канъанлыланы тюшюмлюк булан байлавлу тиши аллагьы. Бырынгъы заманларда Ювукъ Гюнтувушда Астартагъа (Ашерагъа) сужда къылагъан ерлерде орнатылгъан агъач багъаналар болгъан; шо багъаналагъа тиши аллагьны суратлары къазылып этилген болма ярай. «Гьайран таъсири» булангъы Астартаны багъаналарына сужда къылыв шо девюрде Ювукъ Гюнтувушну бары да ерлеринде юрюлген. Бир-бир мифлерде Астарта Илу неде Баал деген аллагьны (оьр аллагьны) къатыны ва «бары да аллагьланы анасы» гьисапда гёрсетилген. Астарта Тир ва Сайдан деген финикиялы аслу шагьарларда да оьр тиши ялгъан аллагь гьисаплангъан.

Баал – кёк кёкюрев булан байлавлу аллагь – Исрайыллылар гелгинче, Паластинде яшагъан канъанлылар оьзюне сужда къылгъан аллагь. Бу сёзню башлапгъы аты «еси» деген маъна булан байлавлу болгъан. Уьлкеде къалгъан ерли халкъны таъсиринден исрайыллылар чакъда-чакъда Баалгъа сужда къылма муштарлы болгъан. Шолай иш халкъны Аллагьгъа къаршы бакъдырылгъан инг де уллу жинаятчылыкъларындан бириси деп гьисаплангъан.

Бабил – бырынгъы Ювукъ Гюнтувушну бек уллу шагьары, бырынгъы заманлардагъы инг де гючлю пачалыкъланы тахшагьары. Бабил гьалиги Иракъны къыбласында эки оьзенни арасында ерлешген болгъан. Бабилде кёп тюрлю аллагьлагъа сужда къылына болгъан. Месигь тувгъанча 586-нчы йылда бабиллилер Ягьудини Къыбла пачалыгъын (Ягьуданы) елеген, Ерусалимни, Ибадатхананы дагъытгъан ва шолай да ягьудилер Бабил пачалыкъны топурагъында яшасын деп, оланы кёплерин есирликге алгъан.

Байрамлар

Пасха

Ягьудилени аслу байрамларындан бириси. Бу байрам язбашда ягьудилер Мисридеги къулчулукъдан азат этилгенликни эсделиги булан байлавлу болуп оьтгерилген. Пасха ягьудилени рузнамасы булан биринчи ай гьисапланагъан абип айны (шогъар нисан ай деп де айтыла) он дёртюнчю гюнюню ахшамында оьтгерилген. Байрам язбашда гече ва гюндюз тенг болгъан сонг башлана болгъан. Шо ахшам исрайыллылар Аллагь оьзлени Мисридеги къулчулукъдан нечик азат этгенни ва Мисриден чыкъгъанча, гече къурбан этилип союлгъан токълуну къаныны яхшылыгъындан оьзлени башлапгъы авлетлери нечик къутгъарылгъанны эсге алгъан. Аллагьгъа ибадат этмек учун, ягьудилер Ерусалимге бютюн Исрайылдан ва оьзге уьлкелерден жыйыла болгъан. Пасхадан сонг гьазир Маясыз экмеклени байрамы башлангъан. Шо байрам етти гюн узатылгъан.

Чатырланы байрамы

Ягьудилени байрамы. Шо байрамны вакътисинде исрайыллылар, оьзлени уьйлерин де къоюп, тийишли къурбанларын этген ва бир жуманы узагъында чатырларда яшагъан. Чатырлар тюшюмню къайтарагъан вакътиде авлакъгъа салагъан таякълардан этиле болгъан. Чатырланы байрамы, ягьудилени рузнамасына гёре, еттинчи айны 15-инден 21-ине ерли, Тазаланывну гюнюнден сонг гьазир оьтгерилген. Байрам ашлыкъны къайтарып, емишлени жыйып битегенде, юзюмню жыягъанда, гюздеги янгурлар башлангъынча юрюлген. Исрайыллылар жумалыкъ байрамны Мисриден Канъангъа нечик сапар этип айлангъанын ва чатырларда яшагъан кююн эсге алывгъа багъышлагъан. Исрайыллылар дагъы да Аллагьгъа тюшюм учун шюкюрлюк этген. Чатырланы байрамыны ягьудиче аты – «суккот».

Маясыз экмеклени байрамы

Ягьудилени рузнамасы булан биринчи ай гьисапланагъан абип айны (шогъар нисан ай деп де айтыла) 15-инден 21-ине болгъанча оьтгерилген. Бу байрам Пасхадан сонг гьазир башлангъан. Исрайыллылар жуманы узагъында Аллагь оьзлени алгъасавлукъда Мисриден чыгъаргъан кююн эсге ала болгъан. Уьйде мая къошулгъан сурсатланы ва маялы экмеклени сакълама яратылмагъан. Жуманы узагъында исрайыллылар янгыз маясыз экмек ашагъан. Байрамны биринчи ва еттинчи гюнлеринде сыйлы байрамлар оьтгерилген ва тийишли къурбанлар этилген.

Жумаланы байрамы, емишлени жыйыв байрам

Ягьудилени аслу дин байрамларындан бириси. Ягьудилени рузнамасына гёре, уьчюнчю айны алтынчы гюнюнде оьтгерилген. Бу байрам, будай орув башланып, етти жумадан сонг башлангъан неде эллинчи гюн Маясыз экмеклени байрамында биринчи кюлтени къурбан этген сонг башлангъан. Адамлар Раббибизге тюрлю-тюрлю къурбанлар, шоланы арасында биринчи тюшюмню будайындан экмек къурбан этген.

Зурнайланы байрамы

Ягьудилени рузнамасына гёре, еттинчи айны биринчи гюнюнде оьтгерилген. Бу байрам гюзню башында оьтгерилген. Бу гюн исрайыллылар, оьзлени бары да ишлерин къоюп, ял алгъан. Оьтгерилеген сыйлы жыйында зурнайлар сокъгъан ва тийишли къурбанлар этген.

Сонгугюн

Сонгугюн – ягьудилени жумасыны еттинчи гюню, исрайыллыланы сыйлы гюню. Мусаны Къанунуна гёре, шо гюнню толу кюйде Аллагьгъа багъышлама тарыкъ болгъан, шо саялы сонгугюн ишлемек гери урулгъан. Исрайыллыларда сонгугюн, жуманы оьзге гюнлери йимик, жумагюн гюн артгъан сонг башланып, сонгугюн гюн артгъанча узатылгъан. Арагъа синагоглар чыкъгъанда, ягьудилер гьар заман сонгугюнлер шонда дуа этмек ва Сыйлы Язывланы охумакъ учун жыйылгъан.

Балаам – Мусаны девюрюнде Фиратны ягъасындагъы Патур шагьарда яшагъан пайхаммар. Муаплыланы (ягьудилеге душман халкъны) Балакъ деген пачасы, Балаам исрайыллыланы гелип налатласын деп, ону гьакъгъа тутгъан болгъан. Тек Балаамны ёлда бир тамаша кюйде токътатгъанлар. Балаам минип барагъан тиши эшек огъар адам йимик сёйлеген. Шо заман Балаам Аллагьны малайиги огъар Исрайылны Аллагь танглагъан халкъын налатлама къоймайгъанны билген. Натижада, Аллагьны буйругъу булан, Балаам исрайыллыланы налатлайгъанны орнуна, оланы шабагьатлап сёйлеген.

Баш дин къуллукъчу – Гьарунну тухумундан чыкъгъан аслу неде оьр дин къуллукъчу. Къанунгъа гёре, бир-бир дин адатланы кютме, масала, Сыйлы чатырны, гечге таба Ибадатхананы инг де сыйлы ери гьисапланагъан Сыйлыланы да Сыйлы ерине йылда бир керен гирме янгыз ону ихтияры болгъан. Янгы Разилешивню заманларында жамиятда таъсири гючлю ягьуди дин къуллукъчуланы бир бёлюгюне де баш дин къуллукъчулар деп айтылгъан.

Бийикликлер – канъанлыланы дини булан байлавлу сыйлы ерлер. Шолар аслу гьалда тёбелени башында къурулгъан, тек бир-бирде бийик тереклени тюбюнде неде тюзлюклерде де ерлешдирилген. Шоларда Астартагъа багъышлангъан багъаналар орнатылып, огъар къурбанлар этилген. Топуракъны тюшюмюн янгыртмакъ учун, шонда дагъы да къагьбалыкъ юрюлген. Раббибиз пайхаммарларындан таба бир нече керенлер шо ишлени айыпгъа тутгъан.

Буйрукъ – аслу гьалда бу сёз Аллагь адамлагъа этген буварывну англата. Аллагь Синай тавда Исрайылны халкъы булан разилешивню бегетгенде, Ол Муса пайхаммаргъа 10 буйрукъ берген. Шоларда Аллагьны ва адамланы аралыкълары булан байлавлу инг де аслу буварывлар бар. Шо буйрукълар Мусаны Къанунуну гесеги болуп токътагъан. Къанунда шолардан къайры оьзге буйрукълар да бар: шоланы бирлери умуми масъалалар булан байлавлу, бирлеринде буса мекенли яшавлукъ къайдалар, токъташдырывлар, ёл гёрсетивлер берилген.

Буньямин – Якъубну Рагьилден тувгъан он эки де уланындан лап гиччиси; ол Юсупну иниси. Исрайыллыланы бир къавуму Якъубдан баш ала.

Бырынгъы ягьуди тил – Иса тувгъанча 586-нчы йылда башлангъан Бабилдеги есирликден алда исрайыллылар сёйлеген тил. Эсги Разилешивню кёп яны шо тилде язылгъан болгъан. Тек есирликден къайтгъан сонг, кёп ягьудилер шо тилден къардаш арам тилге гёчме башлагъан.

Ваъда – кёбюсю Аллагь тилевню къабул этгенде, Огъар жавап гьисапда ант этип берилеген сёз. Адам оьзюн Аллагьгъа багъышламакъ учун (масала, назорлулар этегенде йимик) неде оьзюню мюлкюнден бир пайны ваъда этме бола болгъан.

Гера – шекелни йигирмадан бир пайы (0,6 грамгъа ювукъ). Къара Шекел.

Гилат – Макирни уланы, Манассаны уланыны уланы. Ондан къайры да, Гилат деп Урдунну гюнтувушундагъы тав вилаятгъа да айтылгъан. Шонда Раубимни, Гатны къавумлары ва Манассаны къавумуну яртысы ерлешген болгъан. Шо топуракъ Исрайылны бир гесеги болгъан.

Гин – тёгюп болагъан урлукъланы (масала, будайны) 6,5 литрге ювукъ гелеген оьлчевю.

Гумура – къара Содом ва Гумура.

Гьабил – Адамны ва Гьаваны экинчи уланы. Аллагь, Гьабилни къурбанлыгъын сююп къабул этип, Къабилникин буса гери ургъан. Шо заман Къабил иниси Гьабилни оьлтюрген. Шо инсанланы тарихиндеги биринчи оьлтюрюв болгъан. Къара Къабил.

Гьава – биринчи къатынгиши, Адамны къатыны. Бу ат ягьудиче «Гьавва» деп эшитиле, шо буса «яшав» деген маънаны англата. Адам ва Гьава женнетде яшайгъан вакътиде йылан Гьавагъа Аллагьны буйругъун буздурма бажаргъан. Гьава буса шо гюнагьгъа Адамны да тартгъан. Шо саялы олар экевю де женнетден къувалангъан. Оланы Къабил, Гьабил, Шис деген уланлары ва шолай да атлары эсгерилмеген оьзге уланлары ва къызлары болгъан.

Гьажар – Ибрагьимни къатыны Сараны къаравашы. Сарагъа яш болмайгъанда, Гьажар Ибрагьимден Исмайыл деген улан тапгъан. Тек бираз гечге таба, Аллагьны ваъдасына гёре, Сара Ибрагьимге Исгьакъ деген улан тапгъан. Ибрагьимни вариси де Исгьакъ болгъан. Шондан сонг Сара эри Ибрагьимге Исмайыл да булан бирче Гьажарны къувалатгъан, олар да оьзбашына яшама башлагъан. Аллагь Исмайылны да шабагьатлагъан, ондан исмайыллылар деген зор уллу халкъ амалгъа гелген (араплар оьзлер олардан чыкъгъанбыз деп гьисаплай). Тек къаравашдан тувгъан Исмайыл Ибрагьимни вариси этилмеген.

Гьанакълылар, Гьанакъны уланлары – Канъанда Гьабрунну бойларында шонда исрайыллылар гелгенче яшагъан бир халкъ. Девлени наслулары гьисапланагъан гьанакълылар гьайран гючлю ва бийик адамлар болгъан.

Гьарун – Мусаны агъасы, Левини къавумундан чыкъгъан. Аллагь Мусадан таба исрайыллылагъа Къанунну бергенде, Ол баш дин къуллукъчу этип Гьарунну белгилеген. Дин къуллукъчуланы борчларын Аллагь Оьзю токъташдыргъан. Аллагь энниден сонг дин къуллукъчулар янгыз Гьарунну наслусундан чыкъгъанлар болсун деп буюргъан болгъан.

Гьорип – Синай тавну бирдагъы аты.

Дарчин – сийрек ёлугъагъан оьсюмлюкню – япыракълары даим яшыл турагъан боямыш терекни къабугъундан алынагъан арив ийисли зат. Бырынгъы заманларда дарчинни бек уллу багьасы болгъан. Дарчин башына сюртмек учун гьазирлейген майгъа ва шолай да арив ийисли затлагъа къошула болгъан.

Девлер – оьтесиз бийик ва гючлю адамлар. Олар ер юзюнде Яратылыв китапны 6-нчы бёлюгюнде эсгерилген «Аллагьны къулларыны» ва «инсанны къызларыны» наслулары яшагъан девюрден тутуп яшагъан. Гечге таба, исрайыллылар Канъанны топурагъын тергеп айланагъанда, олар девлени (девлерден баш алагъан Гьанакъны наслуларын) гёрген.

Дин къуллукъчу – дин булан байлавлу адатланы юрютме ва Сыйлы чатырда, Ерусалимдеги Ибадатханада къуллукъ этме хас ихтияры булангъы адам. Мусаны Къанунуна гёре, Исрайылда янгыз Мусаны агъасы Гьарунну наслуларыны дин къуллукъчулар болма ихтияры болгъан, неге тюгюл Гьарунну шо къуллукъгъа Аллагь танглагъан болгъан. Дин къуллукъчулар Аллагьгъа къуллукъ этивню юрютювге, къурбанлар этивге, дин булан байлавлу адатланы, байрамланы кютювге жавап берген. Къуллукъ этегенде, олагъа левилилер кёмеклешген. Сыйлы чатырны, гечге таба буса Ибадатхананы сыйлы ерине янгыз дин къуллукъчуланы гирме ихтияры болгъан. Дин къуллукъчулар 12 гюпге бёлюнген. Гьар гюп оьз гезиги булан къуллукъ этген. Дин къуллукъчуланы башында Баш дин къуллукъчу токътагъан болгъан. Аллагь Янгы Разилешивде ваъда этген кюйде, иманлылар янгыдан яратылгъанда, олар Аллагьны дин къуллукъчулары болажакъ.

Епа – тёгюп болагъан урлукъланы (масала, будайны) 20-30 литрге ювукъ гелеген оьлчевю.

Ерусалим – бырынгъы заманларда ябуслуланы Ябус деген шагьары гьисапда белгили болгъан. Давутну ва Сулейманны гьакимлигини заманында Исрайылны тахшагьары болгъан. Тавратгъа гёре, Раббибизге ибадат тап шунда, Ерусалимдеги Ибадатханада этилме герек. Ерусалим ягьуди тавланы бетлеринде, Оьлю денгизни ягъасындан 25 километрлер арекде ерлешген.

Жагьаннем, ахырат – кёбюсю Ювукъ Гюнтувушдагъы халкъланы инанывларына гёре, ерни тюбюнде ерлешген ахыратгъа бары да инсанлар – муъминлер де, гюнагьлылар да – гёче болгъан. Тек шо гьалиги дин илмуда эсгерилеген «жагьаннем» деген англавну маънадашы тюгюл. Ахыратда оьлгенлени ругьлары толу парахатлыкъда тура.

Женнет, бав – Яратылывну китабындагъы инсанны яратылыву гьакъындагъы хабарда оьтесиз гёзел бавну суратлаву бериле. Башлапгъы адамлар шонда Аллагь булан къатнаша туруп яшай болгъан. Шо бавгъа женнет деп айтылгъан. Адам ва Гьава Аллагьгъа тынгламагъанда, олар женнетден къуваланып чыгъарылгъан. Шондан сонг олар, авур загьмат тёгюп, аврувлагъа, оьлюмге тарып яшама тарыкъ болгъан.

Бир-бирде пайхаммарлар ахыр заманда Исрайылны топурагъы женнет бавгъа ошажакъ ва бары да жан-жанывар бир-бири булан парахатлыкъда яшажакъ деп айтгъан.

Забулун – Якъубну онунчу, Лия деген къатынындан тувгъан алтынчы уланы. Исрайылны Галилея денгиз булан дазудагъы темиркъазыкъ бойларында, Напталини къавуму булан хоншулукъда ерлешген ягьудилени къавуму.

Ибадатхана – Раббибизге ибадат этилеген ер. Раббибиз шо ерде оьзтерече къайдада тургъан деп гьисаплангъан. Сыйлы Язывларда «ибадатхана» деген сёз аслу гьалда Ерусалимдеги Ибадатхананы англатгъан. Шо Ибадатхана Исрайылда Сулейман пачаны заманларындан берли Раббибизге ибадат этеген марказ болуп гелген.

Ибрагьим, Ибрайим – ягьуди халкъны биринчи атасы. Аллагь Ибрагьимни танглагъан ва ону булан разилешив бегетген. Башлап ону аты Ибрайим болгъан, сонг Аллагь огъар Ибрагьим деген янгы атны къойгъан. Ол бир ерден бир ерге гёчюп яшагъан. Аллагь Ибрагьимге оьзюню ана топурагъындан йыракъдагъы Канъан топуракъгъа гёчюп яшама буюргъан. Шо топуракъны буса Аллагь ону кёп санавдагъы наслуларына есликге берме ваъда этген. Ибрагьимге ва ону къатыны Сарагъа уланы Исгьакъ тувмакъны узакъ заман къаравуллама ва кёп сынавлардан оьтме тюшген. Ибрагьимни Исгьакъдан къайры Сараны къаравашы Гьажардан тувгъан Исмайыл деген уланы да болгъан. Ибрагьимни дагъы да авлетлери болгъан. Исрайыллыланы он эки къавуму Исгьакъны уланы Якъубдан баш ала. Гьар тюрлю гьаллагъа ва инсанланы англавларына къарамайлы, Сыйлы Язывларда Ибрагьим Аллагьгъа бакъгъан якъдагъы бютюнлей аминлигини, Ону бары да буйрукъларын кютмеге гьазирлигини уьлгюсю болуп токътай.

Ийис тюшюрюв – Аллагьгъа этилеген къурбанлыкъ гьисапда ийис тюшюрмек учун, тереклерден жыйылып, Ибадатханада яллатылагъан сылама. Къара Арив ийисли сылама.

Исав – Исгьакъны уланы, Якъубну уллу эгиз ёлдашы. Ол ят къавумлардан – гьетлилерден экевню оьзюне къатын этип алгъан, шо иши булан ата-анасын къайгъыртгъан. Сонг ол дагъы да Исмайылны къызын алгъан. Бир керен ол, ач болуп, бурчакъ шорпагъа башлапгъы авлетликге ихтиярны Якъубгъа сатгъан. Шондан сонг Якъуб башлап тувгъан авлет деп гьисапланма башлангъан. Исгьакъ къарт болуп сокъур болгъанда, Якъуб атасын алдатгъан ва Исавгъа тийишли болгъан шабагьатлавну оьзюне алгъан. Шо ялгъан ачылгъанына да къарамайлы, шабагьатлав гючюн тас этмеген. Якъуб, Исав оьзюнден оьч алардан къоркъуп, Гьаррангъа къачгъан. Якъуб арадан 20 йыл гетип къайтгъанда, Исав ондан гечген. Исав Саир деген топуракъда, Адум вилаятда яшагъан. Ону наслуларына адумлулар деп айтыла.

Исгьакъ – Ибрагьимни ва Сараны уланы. Ибрагьимге 100 йыл, Сарагъа 90 йыл болагъанда, Аллагь Ибрагьимге Исгьакъ туважакълыгъын ваъда этген. Ваъдагъа гёре, Исгьакъ Аллагьдан айрыча шабагьатлав алгъан ва ол Исрайылны халкъыны ата-бабасы болмагъа тарыкъ болгъан. Исгьакъ тувгъан сонг, Аллагь Ибрагьимни сынап къарагъан ва огъар уланын бютюнлей яллатып къурбан этсин деп буюргъан. Къурбан этилме герек болгъан Мориа тавгъа барагъан ёлда Исгьакъ, оьзюню тынглайгъанлыгъын ва инанагъынлыгъын гёрсете туруп, агъачланы оьзю алып юрюген. Ибрагьим къурбан этеген ерде байланып ятгъан уланыны уьстюнде бичагъын гётергенде, малайик ону къолун токътатгъан. Исгьакъны орнуна Ибрагьим къойну къурбан этген. Оьзюне 40 йыл болагъанда, Исгьакъ Лабанны къызардашы Ребеканы къатын этип алгъан. Исгьакъдан Исав ва Якъуб тувгъан. Исгьакъ 180 йыллыкъ чагъында оьлген.

Исрайыл – Пенуэл деген ерде Якъуб Аллагь булан ябушагъанда, Аллагь огъар «Исрайыл» деген атны берген. Якъубну он эки къавум болгъан наслуларына Эсги Разилешивде Исрайылны халкъы деп айтыла. Сулейман пача оьлген сонг, темиркъазыкъда яшагъан он къавум, Ягьуданы ва Буньяминни къыбладагъы къавумларындан айрылып, Темиркъазыкъ пачалыкъны къура. Темиркъазыкъ пачалыкъны оьзлени пачалары, сонггъа таба Самират деген оьзлени тахшагьары болгъан. Эсги Разилешивню бир-бир ерлеринде «Исрайыл» деген сёз янгыз Темиркъазыкъдагъы къавумлар неде Темиркъазыкъ пачалыкъ булан байлавлу бериле.

Исрайылны он эки къавуму – сонггъа таба оьзюне Исрайыл деп ат къоюлгъан Якъубну уланларыны наслулары – Раубим, Симон, Леви, Ягьуда, Забулун, Иссакар, Дан, Гат, Ашир, Наптали ва шолай да Апрайим ва Манасса. Апрайим ва Манасса Юсупну сююмлю уланлары болгъан. Гьар къавум бир нече тухумгъа ва «уьягьлюлеге» бёлюнген. Иса тувгъанча 722-нчи йылда Ассирия Исрайылны пачалыгъын тозгъан сонг ва Иса тувгъанча 586-нчы йылда Бабилни пачалыгъы Ягьудини пачалыгъын тозгъан сонг, къавумланы кёбюсю ёкъ болгъан. Тек пайхаммарлар савлай Исрайылны халкъы гележекде янгыдан арагъа чыгъажагъын айтгъан. Къара Якъуб; Исрайыл.

Иссоп – арив ийиси булангъы от оьсюмлюк. Дин якъдан тазаланыв адатны юрютегенде, иссопну сувгъа неде къангъа чомуп, адамгъа неде алатгъа себелей болгъан.

Канъан – Нугьну уланы Гьамны уланыны аты ва шолай да башданокъ ону наслулары (канъанлылар) тургъан топуракъны аты. Шо топуракъ Аралыкъ денгизни ва Урдун оьзенни арасында ерлешген болгъан. Аллагь Канъанны топурагъын Ибрагьимге ва ону наслуларына есликге берме ваъда этген болгъан. Аста-аста Канъанны исрайыллылар елеген.

Канъанлылар – Сыйлы Язывларда Канъангъа исрайыллылар гелгенче, шонда яшагъан бары да къавумлагъа айтылгъан ортакъ ат. Шо халкълар гьар тюрлю кюйде амалгъа гелген, тек кёбюсю олар финикиялылагъа къардашлар деп гьисаплангъан.

Каруб – Сыйлы Язывларда карублар деп Аллагьгъа айрыча ювукъ болгъан, кёклердеги малайиклеге айтыла. Исрайыллылар гьисаплагъан кюйде, карублар зор уллу къанатлары булангъы гьайванланы келпетинде болгъан. Оланы оюна гёре, карублар атарбаны тартып юрюген, шону уьстюнде буса тахгъа минип Аллагь олтура болгъан. Шо саялы исрайыллыланы аслу сыйлы заты гьисаплангъан Разилешивню сандыгъыны къапгъачында эки алтын каруб орнатылгъан болгъан. Шо сыйлы зат Аллагьны тахыны бир белгисидей болгъан. Сулейманны Ибадатханасында да алтындан къуюлгъан эки каруб болгъан.

Кендир – Ювукъ Гюнтувушда кёп ёлугъагъан оьсюмлюк. Кендирни бутакъларын жыйып, сувда йибитип, сонг къурутгъан, артда ону йибеклерин айырып, ийирип йип этген. Шо йипден согъулгъан къумачгъа кетен деп айтыла. Гьамангъы юн къумачдан эсе юкъкъа кетен къумач артыкъ къыйматлангъан, неге тюгюл ондан этилген гийимни исси ерлерде гийме онгайлы болгъан; ондан къайры да, кетен къумачны гьазирлеме къыйын болгъан. Дин къуллукъчуланы гийимлерини бир-бир гесеклери кетенден тигилме герек болгъан. Кетен къумач Сыйлы чатырдагъы шаршавлар ва перде учун къоллангъан. Оьлгенлени кетен къумачгъа чырмап сала болгъан. Кендир йипден чыракълагъа мелтелер гьазирлеген ва аркъанлар эшген.

Киннерет кёл – Галилеядагъы ичеген суву булангъы уллу кёл; Урдун оьзен шондан баш ала. Сыйлы Язывларда бу кёлню дагъы да башгъа атлары ёлугъа – Геннисарет кёл, Киннерет, Тивериад денгиз. Кёлде кёп балыкъ бар; онда кёп алатолпанлар да бола, шо саялы огъар кёбюсю денгиз деп де айталар.

Корагь – левили, Каап тухумдан чыкъгъан Исгьарны уланы. Исрайыллылар дангылда айланагъан вакътиде ол, Дасан ва Абирам булан бир болуп, Мусагъа ва Гьарунгъа къаршы баш гётеривню башын тутгъан. Аллагь Корагьны ва ону якъчыларын жазалагъан – оланы ер ютгъан. Тек Корагьны тухуму уьзюлмеген: ону бир-бир наслулары Ерусалимдеги Ибадатханада йыравлар болгъан.

Къабил – Адамны ва Гьаваны уллусу уланы, Гьабилни агъасы. Аллагь, Гьабилни къурбанын къабул этип, Къабилникин гери ургъанда, Къабил инисин оьлтюрген. Шо инсанланы тарихиндеги биринчи оьлтюрюв болгъан. Аллагь Къабилге налат берген ва ол оьмюрюню ахырына ерли башалман айланып турагъан кюйню этген. Къара Гьабил.

Къан – къанны ичинде яшав бар деп гьисаплангъан, яшав буса янгыз Аллагьныкидир. Шо саялы, эгер де бирев оьлтюрюлсе, топуракъ мурдарлана болгъан. Гьайванны сойгъанда, ону къанын ерге тёкме герек болгъан. Биревге де шону ичмеге неде ашгъа къоллама яратылмагъан.

Къанун – бырынгъы ягьуди тилдеги «Таврат», демек «Къанун», – Аллагь Оьзюню халкъындан нечик яшавну ва нечик ибадат этивню къаравуллайгъанлыкъ булан байлавлу уьйретив. Аллагь Къанунну исрайыллылагъа Муса пайхаммардан таба етишдирген. Эсги Разилешивде шо уьйретив ва шону савгъат этип беривюню гьакъындагъы хабар аслу гьалда Тавратда (Сыйлы Язывланы башлапгъы беш китабында) юрюле. Тавратгъа бир-бирде Къанун деп де айтыла. Исрайыллылагъа мекенли насигьатлар тап Къанунда берилген. Шо насигьатлар оланы дин, жамият яшавун кюйлеген ва шолай да къылыкъ турушларыны къайдаларын токъташдыргъан.

Къарыш – эргишини башбармагъы булан чиначайбармагъыны арасындагъы аралыкъ (ювукъ гьисапда 23 см).

Къурбан этеген ер – къурбан этмек учун бийикликде ерлешдирилген дёртмюшлю ер. Къурбан этеген ерни гьар мююшюнде оьзлеге мююзлер деп айтылагъан бийикликлери болгъан.

Яллатып ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер

Яллатып ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер эчкимююз терекден этилген болгъан. Шону узунлугъу бир тирсек, генглиги бир тирсек ва бийиклиги эки тирсек болгъан. Уьстюне ва къабургъаларына алтын тутулгъан болгъан, оьзю къурбан этеген ерни айланасы булан буса алтындан этилген солгъу болгъан. Шону къурукъланы ва юзюклени кёмеклиги булан алып юрюй болгъан. Къурбан этеген ер тышда сандыкъны алдына пердени ягъына салына болгъан. Къурбан этеген ерде дин къуллукъчулар да къуллукъ этген. Олар шонда Раббибиз учун ийис тюшюре болгъан.

Багъырдан этилген къурбан этеген ер

Багъырдан этилген къурбан этеген ер эчкимююз терекден этилген ва уьстюне багъыр тутулгъан болгъан. Ону узунлугъу беш тирсек, генглиги беш тирсек ва бийиклиги уьч тирсек болгъан. Къурбан этеген ерни мююшлери, агъач мююзлер булан ясандырылып, ону булан биригип къала болгъан. Ону къурукъланы ва юзюклени кёмеклиги булан алып юрюй болгъан. Къурбан этеген ер Сыйлы чатырны абзарына салына болгъан ва шонда дин къуллукъчулар къуллукъ эте болгъан.

Къурбанлыкълар – Мусаны Къанунуна гёре, исрайыллылар Аллагьгъа гьайванланы къурбан этген: оланы союп, бир гесегин неде савлай чархны, къурбан этеген ерге салып яллатгъан; эгер къалгъаны болса, адамлар шону ашгъа къоллагъан. Мусаны заманындан тутуп Аллагь къурбанлар янгыз бир ерде этилсин деп талап этген: башлап Сыйлы чатырда, сонг Ибадатханада. Адатлы гьалда, янгыз дин къуллукъчуланы къурбан этме ихтияры болгъан. Гьайванлардан къайры да, экмекни, чагъырны, зайтун майны, янгы тюшюмню башлапгъы емишлерин къурбан этме бола болгъан. Къурбанлыкъланы гьар тюрлюлери болгъан, оланы гьарисини оьзтерече маънасы да болгъан: къурбанны этилген гюнагьын чаймакъ учун, Аллагьны рагьмусуна шюкюрлюк гьисапда, этген ваъдасына гёре неде оьзю сююп (шолай къурбан Аллагьны ва инсанны бирче ашайгъан рызкъысыны бир белгиси болгъан) этиле болгъан. Ондан къайры, исрайыллылар Аллагьгъа къурбан этеген сурсатлардан дин къуллукъчулагъа ва левилилеге ашамакъ учун пай чыгъарылгъан.

Эсги Разилешивде суратлангъан къурбанлыкъланы аслулары (мунда, масала, гьайванны союв, экмекни, чагъырны къурбан этив гире):

Тёгюп этилеген къурбан

Чагъырны неде бир-бирде майны къурбан этеген ерге тёге туруп, Аллагьгъа этилеген къурбан.

Бютюнлей яллатып этилеген къурбан

Бу къурбанны айрыча тайпасы, неге тюгюл гьайван союлгъан сонг, ону къурбан этеген ерге салып, бютюнлей яллата болгъан. Бириси къурбанланы этегенде, къурбанлыкъны янгыз бир гесеги яллатылгъан, къалгъаны буса ашалгъан. Отну якъгъан сонг, ялын къурбанлыкъны тютюнге айландыргъан. Къурбанлыкъдан кёкге гётерилеген ийисге Раббибиз рази къала болгъан.

Гёнгюллю къурбан

Бирев, Ибадатханагъа будай, май, чагъыр неде акъча гелтирип, гёнгюллю кюйде этилеген къурбан.

Гюнагь саялы этилеген къурбан

Бу къурбанны аслу маънасы наслыкъдан ва ругь якъдан тазаланыв булан байлавлу болгъан.

Биремен къурбан

Аллагьгъа неде оьзгеге къаршы гюнагь этген адамны айыбын тайдырмакъ учун этилеген къурбан.

Ярашывлукъну къурбаны

Бу къурбан Аллагь булан тюз аралыкъланы сакъламакъны ва Ону булан ярашмакълыкъны, аралыкъланы янгыртмакъны байрам этип белгилемек учун этилген. Къурбанлыкъны сойгъан сонг, ону бир гесеги къурбан этеген ерге салынып яллатылгъан; бириси гесегин буса къурбан этген адам, ону уьягьлюсю ва дин къуллукъчу ашай болгъан.

Экмек къурбан

Экмек къурбанны аслу мюгьлети савгъат этип берив болгъан: шо кёбюсю тюшюм учун шюкюрлюкню белгиси гьисапда Аллагьгъа (ва дин къуллукъчулагъа) этилеген савгъат болгъан. Экмек къурбан чий неде къыздырылгъан будайлардан, неде басылгъан ва къызартылгъан будайлардан этилген; будайгъа туз да къошулуп, май, сылама булан булгъангъан болма ярай.

Левилилер – Якъубну уьчюнчю уланы Левини наслулары. Мусаны заманларында Аллагь Левини къавумундан чыкъгъан Гьарунну наслуларын Оьзюню дин къуллукъчулары этип танглагъан. Левини къалгъан бары да наслулары (олагъа кёбюсю левилилер деп айтыла), дин къуллукъчулагъа кёмеклеше туруп, Сыйлы чатырда ишлеме герек болгъан. Олар Исрайылны топуракъгъа еслиги ёкъ биргине-бир къавуму болгъан, неге тюгюл оланы иши Сыйлы чатырда, гечге таба буса Ибадатханада къуллукъ этив булан байлавлу болгъан. Оьзге къавумлардан чыкъгъан ягьудилени шогъар ихтияры болмагъан. Ондан къайры, левилилер, Къанунну уьйренип, халкъны арасында муаллимлер гьисапда да иш гёрген. Топуракъны орнуна левилилени ихтиярына Исрайылны оьзге къавумларыны топуракъларындагъы шагьарлар ва авлакълар берилген.

Лут – Ибрагьимни иниси Аранны уланы. Ибрагьим Канъангъа ва Мисриге ёлгъа чыкъгъанда, Лут ону булан бирче болгъан. Ибрагьимни ва Аранны туварлары артып тербегенде, олар бир-биринден айрылма ва гьариси оьзбашына яшама токъташгъан. Лут оьзюнде пасатлыкъ бек яйылгъан Содом шагьарда ерлешген. Аллагь бу шагьарны дагъытма айлангъанда, Ол малайигинден таба алданокъ шо гьакъда Лутгъа билдирген. Малайик Содомдан къачагъанда, Лутгъа ва ону уьягьлюсюндегилеге артгъа бурулуп къарамасын деп буваргъан. Содомну яллатгъанча алдын Лут уьягьлюсюндегилер булан бирче къачгъан. Тек ону къатыны, малайикни буварывуна тынгламайлы, артына бурулуп къарагъан ва туз багъанагъа айланып къалгъан. Шондан сонг Лут бир вакъти Соарда яшагъан, сонг буса эки де къызы да булан тавлардагъы анакъда ерлешген. Лут къызлары булан ювукълукъ этгенде, ондан эки улан тувгъан: муаплыланы ата-бабасы болгъан Муап ва аммунлуланы ата-бабасы болгъан Бен-Амми.

Май – Сыйлы Язывларда зайтун майгъа шолай айтыла. Шо майны зайтунну сыгъып ала болгъан. Бырынгъы Исрайылда зайтун май бир нече затгъа пайдаландырылгъан. Шону чыракълагъа ягъарлыкъ гьисапда къоллагъан. Зайтун май дагъы да яраланы, югъагъан гён аврувланы сав этмек учун пайдаландырылгъан. Мадарлы адамлар майны тизив даражалыларын гёнюне сюртюп къуллукъ этмек учун къоллагъан. Бир-бирде шолай майны, арив ийисли затлар булан булгъап, арив ийис гелсин деп, гёнюне ва чачларына сюртген. Биревню пача, дин къуллукъчу неде пайхаммар этип сайлайгъан адат юрюлегенде, сан яндан оьр даражалы майны ону башына ва шолай да сыйлы затланы дин къайдалагъа гёре таза этмек учун, шоланы уьстюне тёкген. Ондан къайры да, зайтун майны Аллагьгъа къуллукъ этегенде, Сыйлы чатырдагъы, сонг Ибадатханадагъы чыракъгъа ягъарлыкъ ва шолай да къурбан тёгюв гьисапда къоллагъан.

Май сюртюв – оьзтерече дин адатдан – адамны башына зайтун майны тёгювден таба Аллагьгъа айрыча къуллукъ этмек учун, адамны неде бир затны танглав ва белгилев. Дин къуллукъчу неде пача болмакъ учун, Аллагь айрыча танглагъанланы башына май сюртюлген. Бир-бирде май пайхаммарлагъа сюртюлген. Дагъы да Сыйлы чатырдагъы къурбан этеген ерни де май сюртюп сыйлы этген.

Малайик – Аллагьгъа къуллукъ этеген, Ону буйрукъларын инсанлагъа етишдиреген, кёмеклешеген ва Аллагьны гьукмусун билдиреген табиатдан тышдагъы ругь жан. Сыйлы Язывларда бир-бир айрокъда агьамиятлы малайиклеге берилген атлар бар – Микайыл, Жабрайыл. Малайиклени бир бёлюгю Аллагьгъа къаршы баш гётерген, Илбисни янына чыгъып, Огъар таби болмагъан. Малайиклени шолайларына хыянатчы малайиклер деп айтыла.

Малкиседек – Салимни пачасы ва дин къуллукъчу. Ибрагьим огъар оьзюне давда тюшген затлардан ондан бир пайын берген. Шондан сонг Малкиседек Ибрагьимни шабагьатлагъан.

Манна – оьзтерече рызкъы, «кёклерден тюшген рызкъы». Исрайыллылар, Мисриден чыгъып, къыркъ йыл Синай дангылда айланагъан заман Аллагь олагъа бу рызкъыны берген. Манна дёгерек ва къатты акъ урлукълагъа ошашлы болгъан. Шоланы къызартма ва асма бола болгъан.

Мидьян, мидьянлылар – Мидьян – Ибрагьимни Кетура деген экинчи къатынындан тувгъан уланларындан бириси. Мидьянны наслуларына мидьянлылар деп айтылгъан. Олар гьалиги Акаба къолтукъну аслу гьалда гюнтувуш ягъа боюнда бир ерден башгъа ерге гёчюп яшайгъан халкъ болгъан. Бир-бирде шо топуракъгъа Мидьян деп айтыла. Мидьянлылар Ибрагьимни бириси уланы Исмайылны наслулары (олар да бир ерден башгъа ерге гёчюп яшагъан) булан къардаш байлавлукълары бар экенге гёре, «мидьянлылар» ва «исмайыллылар» деген сёзлер бир-бирде бириси бирисини орнуна къолланып да геле.

Мологь – аммунлуланы аслу аллагьы. Мологьгъа сужда къыла туруп, адамлар огъар бир-бирде оьзлени авлетлерин къурбан этген. Аллагь шо къурбан этивлени къатты кюйде буварып гери ургъанына да къарамайлы, исрайыллылар да Ерусалимге ювукъдагъы Гьинном къолда Мологьгъа бир нече керенлер оьзлени авлетлерин къурбан этген.

Муап, муаплылар – Муап Ибрагьимни инисини уланы Лутну ва Лутну уллусу къызыны уланы болгъан. Муапны наслуларына муаплылар деп айтылгъан. Олар Муап уьлкеде, Оьлю денгизден гюнтувуш якъдагъы тюшюмлю топуракъда яшагъан. Муаплыланы аслу аллагьы Кемош гьисаплангъан. Ондан къайры да, муаплылар Баал-Паургъа сужда къылгъан. Муаплыланы инанывуна гёре, Баал-Паур тав бийикликлени бирисинде яшагъан. Муаплыланы тили ягьуди тилге къардаш. Муаплылар исрайыллыланы душманы болгъан, шо саялы Исрайылны пайхаммарлары оланы чакъда-чакъда айыпгъа тутуп сёйлеген.

Муса – Аллагь Левини къавумундан танглагъан адам. Ол исрайыллыланы Мисридеги къулчулукъдан чыгъаргъан. Дангылдагъы айланышлардан сонггъу вакътиде Муса оланы башчысы ва пайхаммары болгъан. Ол исрайыллылагъа Аллагьдан тюшген Къанунну етишдирген. Олар шо Къанунну кютме герек болгъан. Шо Къанун Сыйлы Язывланы оьзлеге Мусаны Къануну неде иннемей Къанун (Таврат) деп айтылагъан башлапгъы беш китабында берилген. Муса Ваъда этилген Топуракъгъа – Канъангъа гирмеген кюйде оьлюп гетген, тек шону арекден гёрген. Ягьудилер учун Муса даим зор уллу пайхаммар ва иманны уьйретивчюсю болуп токътагъан.

Назорлу – оьзюн толу кюйде Аллагьгъа къуллукъ этивге багъышлагъан адам. Ол чагъыр ва оьзге эсиртеген ичкилер ичмесге, башын къыркъмасгъа, сакъалын юлюмесге ва шолай да оьлюге (гьатта ол къардашы буса да) ювукълашмасгъа ваъда эте болгъан. Эгер назорлу бар ерде нечик де бирев оьлюп къалса, ол 7 гюнню узагъында наслангъан деп токъташдырылгъан. Сонг назорлу оьзюн Аллагьгъа багъышлавуну заманын янгыдан башлама тарыкъ болгъан, неге тюгюл алдагъы болжал мурдарлангъан деп гьисаплангъан. Ваъдасыны болжалы битгенде, назорлу къурбанлар этген ва Сыйлы чатыргъа (Ибадатханагъа) гиргенче, чачын къыркъгъан. Шолай къуллукъ этив оьзю назорлу этген антны неде ону анасы этеген антны натижасында бола болгъан. Масала, Самсунну анасы шолай ант этген.

Наптали – Якъубну алтынчы уланы. Ондан Исрайылны он эки къавумундан бириси амалгъа гелген. Шо къавумгъа пай гьисапда Исрайылдагъы Галилея денгизни къырыйындагъы, Забулунну къавумуну топуракъларыны ювугъундагъы темиркъазыкъ топуракълар тийген. Напталини наслуларын ашшурлулар есир этип алып гетген болгъан. Тек Ишая ва Гьизкия пайхаммарлар шо къавум янгыдан шабагьатланажагъы гьакъда айтгъан.

Нугь – Ламекни уланы Шисни наслусу ва Симни, Япетни, Гьамны атасы. Бырынгъы заманларда Аллагь, биргине-бир муъмин адамны – Нугьну, ону уьягьлюсюн ва жан-жанывардан бирер жутну сакълап, пасат ёлгъа тюшген адамланы ва ер юзюнде яшайгъан бары да жанланы къырып битдирме токъташгъан. Аллагьны буйругъуна гёре, Нугь уллу геме къургъан. Ол оьзюню уьягьлюсю ва жан-жанывар булан гемеге гиргенде, ер юзюн сув алыв башлангъан. Янгыз шо уьягьлю къутгъарылгъан. Ер юзюндеги адамлар янгыдан шо уьягьлюден баш ала.

Омер – епаны ондан бир пайы. Омер 2,2 литрге ювукъ болгъан. Къара Епа.

Ондан бир пай – Раббибизге берилеген тюшюмню ондан бир пайы. Гьакъыкъатда шо пайны иннырлагъа тёгюп, шондан этилген сурсатланы буса дин къуллукъчуланы ва левилилени сакъламакъ учун пайдаландыра болгъан. Эгер де гьайван-малны бермей болгъан буса, шону «сатып алма» неде «тёлеме», демек гьайван-малны багьалап, левилилеге шону гьагъын тёлеме герек болгъан.

Перде – Сыйлыланы да Сыйлы Ерин Сыйлы чатырдагъы, гечге таба Ерусалимдеги Ибадатханадагъы Сыйлы ерден айырагъан арив ясандырылгъан перде. Пердени артына гирме янгыз баш дин къуллукъчуну ихтияры болгъан, шо да янгыз йылда бир керен – Тазаланывну гюнюнде.

Рагьил – Бетуелни уланы Лабанны гиччиси къызы. Бетуел Ибрагьимни иниси Нагьорну уланы болгъан. Лабан Ребеканы эркъардашы болгъан. Ол арамлы болгъан ва Гьарран деген шагьарда яшагъан. Къызардашы Лия да булан бирче Рагьил Исгьакъны уланы Якъубну эки къатынындан бириси (оьзю де кёп сюегени) болгъан. Ону оьзюне къатын этип алмакъ учун, Якъуб Лабанны алдында 14 йыл ишлеген. Лия булан тенглешдиргенде, Рагьил узакъ заман яш тапмай тургъан. Бир нече йылдан сонг ол Якъубгъа Юсупну, сонг буса Буньяминни тапгъан. Буньяминни табагъан вакътиде Рагьил оьлген. Ону аты бары да ягьуди аналаны бир белгисидей къоллангъан.

Разилешив – инсанланы бир-бири булангъы неде Аллагьны ва адамны арасындагъы разилешив. Аллагьны ва адамны арасындагъы разилешивде аслу гьалда Аллагь ваъда эте, адам буса бир-бир къайдаланы, къанунланы кютме разилеше. Разилешив бир янлы болма да болгъан (Аллагь адамгъа ваъда эте). Бир-бирде разилешивню бегетмек учун, къурбан этилген. Сыйлы Язывларда Аллагьны ва адамны арасында бегетилген разилешив аслу ерни тута. Синай тавда Аллагь Мусадан таба бютюн ягьуди халкъ булан разилешив бегетген. Аллагь ягьудилени шабагьатлама, оланы бары да душманлардан къоруп сакълама ваъда этген, олар буса, оьз гезигинде, Аллагьгъа амин болуп турма, Ону буйрукъларын кютме герек болгъан, неге тюгюл шо гьакъда Къанунда айтылгъан. Шо разилешивге ва шону бегетилмеклиги, кютмеклиги гьакъында хабарлайгъан китапланы жыйымына Эсги Разилешив деп айтыла. Пайхаммарлар Аллагьны ва адамланы арасында янгы разилешив бегетилежегин алданокъ билдирген.

Ребека – Бетуелни къызы, Лабанны къызардашы. Ол Исгьакъны къатыны, Исав ва Якъуб деген эгизлени анасы болгъан. Ребека Якъубну кёп сюегенге гёре, огъар Исгьакъны шабагьатлавун алма кёмек этген. Шо шабагьатлав буса башлапгъы улан гьисапда Исавгъа тийишли болгъан.

Репайымлылар – исрайыллылар Канъан топуракъны елегенче, шонда яшагъан бир халкъ. Гьанакълылар йимик, олар да бийик адамлар болгъан. Эсги Разилешивню ягьуди текстинде «репайым» деген сёз ахыратдагъы оьлгенлени ругьларын англата.

Салим – Ерусалим шагьарны башгъа аты болма имканлы. Яратылывну китабына гёре, бу шагьарда бырынгъы заманларда Малкиседек гьакимлик этген. Югьанны Инжилинде Югьан сувгъа чомуп Аллагьгъа багъышлагъан ерни ювугъундагъы ерге де Салим деп айтылгъан.

Сарай, Сара – Ибрагьимни къатыны. Сара Ибрагьимге оьгей къызардаш, ону атасы Терагьны башгъа къатындан тувгъан къызы болгъан. Башлап ону аты Сарай болгъан. Тек Аллагь, ону шабагьатлап, Сара деген янгы ат берген. Сара эри Ибрагьим булан сапардагъы бары да къыйынлыкъланы бёлген, Аллагьны ваъдаларын къаравуллай туруп, Огъар амин тургъан. Сав оьмюрю ол авлетсиз къалып тура болгъан, янгыз шайлы къарт чагъында, бек гьайран иш болуп, Ибрагьимге Исгьакъ деген уланны тапгъан. Янгы Разилешивде Сара инамлыкъны ва тынгламакълыкъны уьлгюсю гьисапда эсгериле.

Синай – Синай ярым отавну топурагъындагъы (гьалиги Мисри) Синай тав (бир-бирде Гьорип деп айтылагъан). Аллагь шо тавда исрайыллылар булан разилешив бегетген ва Мусадан таба олагъа Къанунну берген. Муса Синайгъа таш такъталаны алмакъ учун минген. Шо такъталагъа Он буйрукъ (разилешивню къазылып язылгъан буйрукълары) язылгъан болгъан. Тап шо тавда Аллагь Ильяс пайхаммаргъа аста эшеген ел болуп гёрюнген. Къара Гьорип.

Содом ва Гумура – Канъанны бырынгъы шагьарлары. Шо шагьарлардагъы адамланы пасатлыгъы саялы, Аллагь шоланы кёкден ялын тюшюрюп яллатгъан.

Сыйлы – Сыйлы Язывларда «сыйлы» деген сёз «айрыча, адатлы къайдаланы дазусундан чыгъагъан, бу дюньяныки тюгюл, шо саялы бирев де сёз табып, илинип болмайгъан» деген маънаны англата. Инг башлап шо Аллагь булан байлавлу. Эсги Разилешивде бу сёз янгыз Аллагь учун токъташдырылгъан алатлар булан байлавлу къоллангъан: Сыйлы чатыр, Ибадатхана, Аллагьгъа къуллукъ этегенде пайдаландырылагъан алатлар. Инсанлагъа байлавлу буса «сыйлы» деген сёз оланы Аллагьгъа ибадат этегенлерин англатгъан. Инсанлар да, алатлар да Сыйлы затгъа тиймеклиги булан сыйлы этилип бола. Нечик буса да бир нас затгъа тиймей турса, олар сыйлы кююнде къала. Эгер де мурдарланып къалса, янгыдан Аллагьгъа ибадат этивде ортакъчылыкъ этгенче неде пайдаландырылгъанча, олар дин адат булан тазаланма тарыкъ.

Сыйлы чатыр – бир ерден бир ерге алып юрюйген уллу чатыр. Шону айланасы булан бару ишленген абзар да болгъан. Абзарда къурбан этеген ер, багъыр «денгиз» ва оьзю Сыйлы чатыр ерлешдирилген. Сыйлы чатыргъа дагъы да Ёлугъувну чатыры неде Вагьийни чатыры деп де айтылгъан. Сыйлы чатыр исрайыллылар дин къуллукъчуланы кёмеклиги булан Аллагь булан ёлугъагъан ер болгъан. Чатырны ичинде сыйлы ер ва Сыйлыланы да Сыйлы ери болгъан. Сыйлы ерде уьстюне таклиф этивню экмеклери ва къурбанлар этмек учун тарыкълы алатлар ва шолай дагъы да ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер ва чыракъ салынгъан тах ерлешдирилген болгъан. Аллагьны буйругъу булан исрайыллылар, Сыйлы чатырны къуруп, дангылда айланагъанда, шону оьзлер булан алып юрюген. Сыйлы чатырны ичинде Разилешивню сандыгъы сакъланып болгъан. Сыйлы чатыр исрайыллыланы къонушундагъы Аллагьны уьюню белгиси йимик болгъан. Исрайыллылар тап Сыйлы чатырны алдында Аллагьгъа ибадат ва гьар гюн Огъар къурбанлар этген. Сулейман Ерусалимде Ибадатхана къургъанча, олар шолай этип тургъан. Исрайыллыланы Сыйлы чатырны абзарына гирме ихтияры болгъан, Сыйлы ерге гирме буса янгыз дин къуллукъчулагъа яратылгъан. Сыйлыланы да Сыйлы ерине буса янгыз баш дин къуллукъчу, шо заманда да йылда янгыз бир керен гирме ихтияры болгъан. Исрайыллылар Аллагь Сыйлы чатырны ичинде бир айрыча кюйде бола ва бары да шонда жыйылгъанлар булан бола деп инангъан. Сулейманны заманларында Сыйлы чатырны бир ерден бир ерге алып юрюмеген, шо гьар заман Ерусалимде ерлешдирилип тургъан. Сонг шону орнун ташдан ва агъачдан ишленген Ибадатхана тутгъан.

Сыйлы экмек – Сыйлы чатырны (гечге таба буса Ибадатхананы) сыйлы ериндеги хас тахгъа салынагъан он эки маясыз экмек. Экмеклер тахны уьстюнде бир жуманы узагъында къала болгъан, шондан сонг шоланы орнуна янгы биширилген он эки экмек салынгъан. Хас тахны уьстюнден экмеклени тайдыргъан сонг, шоланы янгыз дин къуллукъчулагъа ашама яратылгъан.

Сыйлыланы да Сыйлы ери – Сыйлы чатырны, сонг буса Ибадатхананы инг де сыйлы ери. Шонда шагьатнаманы сандыгъы салына болгъан. Сыйлыланы да Сыйлы ери Сыйлы чатырдан уллу перде булан айрылгъан. Сулейман къургъан Ибадатханада Сыйлыланы да Сыйлы еринде карублар салынгъан. Къанунгъа гёре, Сыйлыланы да Сыйлы ерине янгыз баш дин къуллукъчуну гирме ихтияры болгъан. Ону да, бютюн халкъны гюнагьдан чаягъан дин адатны кюте туруп, йыл да бир керен, Тазаланывну гюнюнде гирме ихтияры болгъан.

Таза, нас – Эсги Разилешивде бу сёзлер аслу гьалда дин якъдан тазалыкъ ва наслыкъ булан байлавлу. Мусаны Къанунуна гёре, исрайыллылар тазаны да, насны да айырып билме герек болгъан. Нас деп белгили бир гьайванлар, къушлар, балыкълар, къураллар ва рызкъыны тюрлюлери гьисаплангъан. Тек шо адам булан да байлавлу болгъан. Масала, эгер де адам нас рызкъыдан ашамагъан буса, югъагъан гён аврувлугъа, оьлюню сюегине тиймеген буса, ону къан агъып турагъан ярасы ёкъ буса, ол таза деп гьисаплангъан. Къатынгиши гьар айда болагъан наслыгъындан сонг ва яш тапгъан башлапгъы гюнлеринде нас болгъан деп гьисаплангъан. Югъагъан гён аврувгъа ва бир-бир оьзге аврувлагъа тарылгъанлар да нас болгъан деп гьисаплангъан. Нас болгъан адамланы дин адатларда ортакъчылыкъ этме ва гьатта бир таза затгъа тийме де ихтияры болмагъан. Тазаланмакъ учун, адам бир тюрлю адатланы кютме герек болгъан. Масала, тазаланмакъ учун, къурбанлар этиле болгъан ва адамгъа иссоп булан сув себелей болгъан. Дагъы да чайынма ва опурагъын жувма тарыкъ болгъан.

Талант – 30 кг ювукъ авурлукъну оьлчевю.

Терапимлилер – оьзлеге ят халкълар (бир-бирде исрайыллылар да) сужда къылагъан уьй аллагьлар. Шоланы кёмеклиги булан пал да салына болгъан.

Тирсек – тирсекден къолну орта бармагъыны учуна ерлиги аралыкъ, ярым метрден бираз аз.

Урдун – Геннисарет кёлню ва Оьлю денгизни къошагъан оьзен. Шо оьзен Ваъда этилген топуракъны (Паластинни) гюнтувушда табиатдан амалгъа гелген дазусу болуп токътагъан.

Урим ва туммим – Аллагьны гьукмусун билмек учун къолланагъан къураллар. Шолар баш дин къуллукъчуну оьрмекчесинде болгъан; шогъар «дуван оьрмекче» (дуванны оьрмекчеси) деп де айтылгъан. Шо къуралланы кёмеклиги булан чёп ташлама бола болгъан деп гьисаплана: шоланы бириси – «дюр», бириси буса «тюгюл» деген маъналаны англатгъан.

Шагьарны къапусу – шагьарланы айланасы булан ишленген барулар шоланы сакълагъан. Баругъа къапу салына болгъан. Къапу гечеге неде душманлар ювукълашып гелегенде, бегитиле болгъан. Къапуну алдындагъы ачыкъ ер кёп халкъгъа жыйылма бек онгайлы болгъан. Шо саялы тап шонда жыйынлар оьтгерилген, дуван масъалалагъа къаралгъан ва сёйлешивлер юрюлген. Исрайыллыланы арасындан чыгъарылгъанлар буса, масала, югъагъан гён аврувлулар, шагьарны къапусундан тышда яшама тарыкъ болгъан.

Шагьатнаманы сандыгъы – исрайыллыланы аслу сыйлы алаты: агъачдан этилген ва уьстюне алтын тутулгъан къутукъ. Шону ичине оьзлеге къазылып 10 буйрукъ язылгъан эки таш такъта (ваъданы таш такъталары) салынгъан болгъан. Шо буйрукъланы Аллагь Исрайылны халкъы булан разилешив бегетгенде, Синай тавда Мусагъа берген болгъан. Сандыкъны къапгъачыны уьстюнде, алтын варакъ да берилип, къанатлары яйылгъан эки каруб болгъан. Сандыкъ Сыйлы чатырны, сонг Ибадатхананы Сыйлыланы да Сыйлы ери деп айтылагъан инг де сыйлы ерине салына болгъан.

Эпот – бу сёз Тавратда енгсиз уьст опуракъны англата. Шону дин къуллукъчулар дин адатланы кютегенде гийген. Эпотну, масала, Аллагьны сюегенин билме тарыкъ болгъанда гие болгъан.

Эсги Разилешив – Аллагьны Исрайылны халкъы булан бегетген Разилешивю; шо Разилешив исрайыллылар Мисриден чыкъгъанда, Синай тавда бегетилген. Шону аслу гесеги Къанун болуп токътай. Разилешивню, исрайыллылар шону нечик кютгени гьакъында хабарланагъан китапланы жыйымына да «Эсги Разилешив» деп айтыла. Шо жыйымгъа Мусаны Къанунуну китаплары, Исрайылны халкъыны Канъанны елегенден сонггъу яшаву гьакъда хабарлайгъан тарихи китаплар, Забур, Гьикматлыкъны китаплары ва пайхаммарланы китаплары гире.

Эсделикни йылы – Мусаны Къанунуну гёрсетивлерине гёре, гьар етти йылдан сонг, топуракъны ял алма къоюп, шону чачмай, юзюм борлаланы буса бутамай къойма тарыкъ болгъан. Гьар 50 йылдан сонг, топуракъны ишлетмей, тюшюмню къайтармай, бир йыл рагьат къойма тарыкъ болгъан. Адамлар шо йылны авлакъларда, юзюмлюклерде оьсген затланы ашап оьтгерме герек болгъан. Ондан къайры да, эгер адамлар заманлыкъгъа топуракъларындан магьрюм къалгъан буса, шо йыл олагъа топуракълары къайтарылгъан. Борчлуланы борчлары гечилген. Эсделикни йылында, Къанунгъа гёре, бары еслик оьзюню башлапгъы есине къайтарылма тарыкъ болгъан. Ярлылыгъындан оьзюн башгъа исрайыллыгъа къулчулукъгъа сатгъан исрайыллы буса янгыдан азат этилген.

Югъагъан гён аврув – Эсги Разилешивню талапларына гёре, югъагъан гён аврувлу адамлар нас деп гьисаплангъан. Шолай авруву булангъы адамланы халкъны арасындан къувалап тайдыргъан, неге тюгюл оьзгелер, олагъа тийип, гён аврув юкъмасын деп, оланы оьзге адамлардан айры сакълама тарыкъ болгъан. Янгыз толу кюйде сав болгъан сонг, югъагъан гён аврувлуланы къайтып халкъны арасына къошулма къойгъан. Шону буса дин къуллукъчу токъташдырма тарыкъ болгъан.

Юсуп – Якъубну он эки уланындан бириси, ону сююмлюсю. Исрайыл халкъны Апрайым ва Манасса деген эки къавуму ондан баш алгъан. Агъалары ва иниси ону къулчулукъгъа сатып берген. Тек Аллагь Юсупну къутгъаргъан ва мисрили пачаны бютюн еслигине гьаким этген. Шо къуллукъну кюте туруп, Юсуп агъаларын, инисин, савлай уьягьлюсюн ва шолай да кёп мисрилилени узакъ къургъакълыкъны вакътисинде ачлыкъдан къутгъаргъан.

Ягьуда – Якъубну он эки уланындан бириси ва Ягьуда къавумну ата-бабасы. Ону наслуларына ягьудилер деп айтылып гелген. Исрайылны инг уллу пачасы Сулейман Ягьуда къавумдан чыкъгъан. Сулейман пача оьлюп, темирказыкъдагъы къавумлар къыбладагъы къавумлардан (Ягьуданы ва Буньяминни) айрылгъанда, бу эки де къавум Къыбла пачалыкъны – Ягьудини къура. Къыбла пачалыкъны Давутну наслусундан чыкъгъан оьзюню пачалары болгъан, тахшагьары буса, алда йимик, Ерусалим болгъан.

Ягьудилер – инг башлап бу сёз Ягьуданы къавумундан – Якъубну уланларындан бирисини наслусундан чыкъгъан адамланы англата болгъан. Иса тувгъанча 586-нчы йылда Къыбла пачалыкъ гьисапланагъан Ягьуданы Бабил пачалыкъ елеген ва ону халкъы Бабилге есирликге тюшген. Есирликни заманында ва шондан сонг «ягьуди» деген сёз Ягьудини халкъын ва Исрайылны къайсы къавумундан чыкъгъан адамны англатмакъ учун, генг кюйде къолланма башлагъан.

Якъуб – Исгьакъны ва Ребеканы эки уланындан бириси, Ибрагьимни уланыны уланы. Якъуб оьзюню эгиз ёлдашы Исавдан геч тувса да, Аллагь ону танглагъан. Якъуб башлап тувгъан уланны ихтиярларын ва Аллагьдан айрыча шабагьатлавну гьилла булан алгъан. Ондан тувгъан он эки уландан ягьуди халкъны он эки къавуму баш ала. Пенуэл деген ерде Якъуб Аллагь булан ябушагъанда, Аллагь огъар «Исрайыл» деген атны берген. Якъубну бары да наслуларына да шо атны тагъып сёйлеме башлагъан.

Ят халкълар – бырынгъы исрайыллылар къалгъан бары да халкълагъа ят халкълар деп айта болгъан. Неге тюгюл, янгыз ягьудилер, Бир Аллагьгъа ибадат этип, къалгъан бары да халкълар буса кёп ялгъан аллагьлагъа инангъан, шолагъа сужда къылгъан ва гьакъ герти Аллагьны, Ол танглагъан исрайыллыланы душманы гьисаплангъан.

Тайпа-тухум

Карталар (Таврат)

Table of Contents

Таврат: Левили

Баш Сёз

Левили

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27

Сёзлюк (Таврат)

Абип
Абип ай, нисан ай
Адам
Адум
Амаликлилер
Амин
Аммунлулар
Аморлулар
Арив ийисли сылама
Астарта
Баал
Бабил
Байрамлар
Пасха
Чатырланы байрамы
Маясыз экмеклени байрамы
Жумаланы байрамы, емишлени жыйыв байрам
Зурнайланы байрамы
Сонгугюн
Балаам
Баш дин къуллукъчу
Бийикликлер
Буйрукъ
Буньямин
Бырынгъы ягьуди тил
Ваъда
Гера
Гилат
Гин
Гумура
Гьабил
Гьава
Гьажар
Гьанакълылар, Гьанакъны уланлары
Гьарун
Гьорип
Дарчин
Девлер
Дин къуллукъчу
Епа
Ерусалим
Жагьаннем, ахырат
Женнет, бав
Забулун
Ибадатхана
Ибрагьим, Ибрайим
Ийис тюшюрюв
Исав
Исгьакъ
Исрайыл
Исрайылны он эки къавуму
Иссоп
Канъан
Канъанлылар
Каруб
Кендир
Киннерет кёл
Корагь
Къабил
Къан
Къанун
Къарыш
Къурбан этеген ер
Яллатып ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер
Багъырдан этилген къурбан этеген ер
Къурбанлыкълар
Тёгюп этилеген къурбан
Бютюнлей яллатып этилеген къурбан
Гёнгюллю къурбан
Гюнагь саялы этилеген къурбан
Биремен къурбан
Ярашывлукъну къурбаны
Экмек къурбан
Левилилер
Лут
Май
Май сюртюв
Малайик
Малкиседек
Манна
Мидьян, мидьянлылар
Мологь
Муап, муаплылар
Муса
Назорлу
Наптали
Нугь
Омер
Ондан бир пай
Перде
Рагьил
Разилешив
Ребека
Репайымлылар
Салим
Сарай, Сара
Синай
Содом ва Гумура
Сыйлы
Сыйлы чатыр
Сыйлы экмек
Сыйлыланы да Сыйлы ери
Таза, нас
Талант
Терапимлилер
Тирсек
Урдун
Урим ва туммим
Шагьарны къапусу
Шагьатнаманы сандыгъы
Эпот
Эсги Разилешив
Эсделикни йылы
Югъагъан гён аврув
Юсуп
Ягьуда
Ягьудилер
Якъуб
Ят халкълар
Тайпа-тухум
Карталар (Таврат)